Najważniejsze informacje

• Interwencje w zakresie karmienia dzieci prawdopodobnie prowadzą do niewielkiego zwiększenia spożycia warzyw przez dzieci w wieku ≤5 lat.

• Interwencje wielokomponentowe prawdopodobnie prowadzą do niewielkiego zwiększenia spożycia owoców i warzyw przez dzieci w wieku ≤5 lat.

• Interwencje w zakresie edukacji żywieniowej rodziców mogą prowadzić do niewielkiego lub żadnego zwiększenia spożycia owoców i warzyw przez dzieci w wieku ≤5 lat.

Dlaczego spożywanie wystarczającej ilości owoców i warzyw jest ważne?

Niewystarczające spożycie owoców i warzyw prowadzi do znacznego pogorszenia stanu zdrowia w krajach rozwiniętych. Spożywanie odpowiednich ilości owoców i warzyw wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób niezakaźnych (takich jak choroby serca i układu krążenia) w przyszłości, a także przynosi inne bezpośrednie korzyści dla zdrowia. Wczesne dzieciństwo to przełomowy okres dla kształtowania nawyków żywieniowych, które sięgają dorosłości. Interwencje mające na celu zwiększenie spożycia owoców i warzyw we wczesnym dzieciństwie mogą zatem stanowić skuteczną strategię zmniejszania obciążenia tymi chorobami.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy poznać korzyści i szkody interwencji mających na celu zwiększenie spożycia owoców lub warzyw (ub obu tych produktów) wśród dzieci w wieku ≤5 lat.

Co zrobiliśmy?

Przeszukaliśmy różne elektroniczne bazy danych w celu znalezienia badań. Skontaktowaliśmy się z autorami włączonych badań w celu uzyskania dodatkowych badań o potencjalnie istotnym znaczeniu. Do przeglądu kwalifikowały się wszystkie badania z randomizacją (w których uczestnicy mieli takie same szanse na trafienie do grupy badanej lub kontrolnej, w której nie stosowano leczenia) dotyczące interwencji mających na celu zwiększenie spożycia owoców lub warzyw (lub obu tych grup produktów) przez dzieci w wieku ≤5 lat, w których mierzono ich spożycie. Dwóch autorów przeglądu niezależnie przeszukiwało badania i ekstrahowało z nich informacje. Przeprowadziliśmy wyszukiwanie za okres do marca 2023 roku.

Czego się dowiedzieliśmy?

Zakwalifikowaliśmy 53 badania, w których uczestniczyło 12 350 osób. 16 badań dotyczyło interwencji w zakresie praktyki karmienia dzieci (np. wielokrotnej ekspozycji na warzywa); 20 badań dotyczyło interwencji wielokomponentowych (np. łączenia ≥2 interwencji, takich jak zmiana polityki przedszkolnej połączona z edukacją żywieniową rodziców); 17 badań dotyczyło interwencji w zakresie edukacji żywieniowej rodziców; 2 badania obejmowały interwencje w zakresie edukacji żywieniowej dzieci; oraz po 1 badaniu poświęcono uważności skoncentrowanej na dziecku lub zapewnieniu rodzinom interwencji nakierowanej na zwiększenie spożycia owoców i warzyw. Interwencje w zakresie praktyki karmienia dzieci oraz interwencje wielokomponentowe prawdopodobnie prowadzą do niewielkiego zwiększenia spożycia owoców i warzyw przez dzieci w perspektywie krótkoterminowej (poniżej 12 miesięcy). Interwencje obejmujące edukację żywieniową rodziców mogą prowadzić do niewielkiego lub żadnego zwiększenia spożycia owoców i warzyw przez dzieci. Informacje na temat kosztów i działań niepożądanych były ograniczone. Spośród badań, w których je raportowano, koszty interwencji wahały się od 325 do 1500 USD. Nie stwierdzono żadnych działań niepożądanych w 2 badaniach, w których je raportowano. Badania, w których raportowano pochodzenie wsparcia finansowego, otrzymały fundusze rządowe lub charytatywne, z wyjątkiem jednego badania, które otrzymało fundusze z sektora przemysłowego.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nie przeprowadzono żadnych badań w krajach o niskich dochodach i tylko 1 badanie przeprowadzono w kraju o średnich dochodach. Nasze zaufanie do aktualnych danych naukowych jest umiarkowane dla interwencji dotyczących żywienia dzieci i interwencji wielokomponentowych oraz małe dla interwencji dotyczących edukacji żywieniowej rodziców.

Jak aktualne są przedstawione dane naukowe?

Dane są aktualne do marca 2023 r. Jest to żywy przegląd systematyczny. Ten rodzaj przeglądu oferuje nowe podejście do sposobu jego aktualizacji, jest on bowiem stale uaktualniany, uwzględniając nowe dane tak szybko, jak stają się one dostępne. Aktualny status tego przeglądu można znaleźć w Cochrane Database of Systematic Reviews .

Najważniejsze informacje

• Szybkie testy antygenowe są mniej dokładne u osób bez objawów zakażenia niż u osób z objawami. Testy te sprawdzają się lepiej w tej drugiej grupie, zwłaszcza u osób, które miały kontakt z kimś z potwierdzonym COVID-19; jednak w tym przypadku dane naukowe są niejednoznaczne.

• Dokładność szybkich testów antygenowych różni się w zależności od konkretnego testu i producenta. W przypadku wielu testów dostępnych na rynku brakuje danych naukowych potwierdzających ich skuteczność, a żaden z nich nie spełnia w pełni wytycznych WHO dotyczących rozpoznawania COVID-19 u osób bezobjawowych.

• Potrzebujemy więcej danych, aby ustalić, czy badania przesiewowe u osób bez objawów mogą ograniczyć rozprzestrzenianie się COVID-19, zwłaszcza w miejscach niezwiązanych z ochroną zdrowia, takich jak szkoły i domy.

Co to są szybkie testy na COVID-19 wykonywane w miejscu opieki nad chorym?

Testy te służą do potwierdzenia lub wykluczenia zakażenia COVID-19 zarówno u osób z objawami, jak i bez objawów. Mają one kilka zalet:

• są przenośne: można ich używać wszędzie, w tym w domu lub poza placówkami ochrony zdrowia;

• są łatwiejsze w użyciu niż testy laboratoryjne: wymagają jedynie minimalnego wyposażenia;

• są tańsze: kosztują mniej niż standardowe badania laboratoryjne;

• nie wymagają obecności specjalisty: każdy może z nich korzystać, nie potrzebują wykwalifikowanego personelu ani specjalistycznych warunków; oraz

• dają szybkie wyniki: rezultat otrzymuje się niemal natychmiast.

W niniejszym przeglądzie skupiliśmy się na szybkich testach antygenowych (określanych również jako testy przepływu bocznego). Testy te wykrywają białka wirusa na podstawie próbek pobranych z nosa lub gardła. Działają podobnie jak testy ciążowe i są dostępne w postaci jednorazowych plastikowych kaset.

Dlaczego to pytanie jest ważne?

Osoby bez objawów COVID-19 potrzebują prostego i niezawodnego sposobu na sprawdzenie, czy są zakażone. Dzięki temu mogą uniknąć zakażenia innych osób, zwłaszcza tych z grup wysokiego ryzyka. Zakażenie COVID-19 potwierdza się zazwyczaj za pomocą testu laboratoryjnego zwanego RT-PCR, który wymaga specjalistycznego sprzętu, a uzyskanie wyniku często zajmuje co najmniej 24 godziny.

Szybkie testy antygenowe umożliwiają szybkie przebadanie większej liczby osób, nawet jeśli nie mają one żadnych objawów. Należy jednak pamiętać, jak dokładne są te urządzenia i jak prawidłowo z nich korzystać, aby uniknąć błędnych wyników.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy dostępne na rynku szybkie testy antygenowe stosowane w placówkach ochrony zdrowia są wystarczająco dokładne, by rzetelnie rozpoznać zakażenie COVID-19 u osób bezobjawowych.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których oceniano dokładność szybkich testów antygenowych u osób bez objawów COVID-19. Osoby te przeszły również test RT-PCR w celu potwierdzenia, czy są zakażone. Badania przeprowadzono w szpitalach, w lokalnych społecznościach lub w domach pacjentów.

Czego się dowiedzieliśmy?

Przeanalizowaliśmy 146 badań, obejmujących 144 250 unikalnych próbek. W 7104 z tych próbek potwierdzono obecność COVID-19. W tych badaniach analizowano 41 różnych testów antygenowych. Około 60% badań przeprowadzono w Europie.

Główne wyniki

W przypadku osób z potwierdzonym COVID-19 testy antygenowe prawidłowo wykryły zakażenie COVID-19 średnio u 55% osób bez objawów. Testy były nieco dokładniejsze u osób, które miały kontakt z osobą zakażoną COVID-19. Prawidłowo wykryto zakażenie u 59% takich osób, w porównaniu z 53% osób bez znanego kontaktu z zakażonym.

W przypadku osób, które nie chorowały na COVID-19, testy antygenowe prawidłowo wykluczyły zakażenie u 99,5% osób.

Dokładność testów różniła się w zależności od marki. Żaden z tych testów nie spełnił wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotyczących potwierdzania lub wykluczania COVID-19 u osób bez objawów. Niektóre testy spełniały standardy WHO w pojedynczych badaniach, ale nie u osób bez objawów.

Na podstawie zbiorczych wyników dotyczących osób, które nie miały znanego kontaktu z osobą zakażoną COVID-19, w populacji 10 000 osób bez objawów, spośród których 50 (0,5%) faktycznie miało COVID-19:

• U 67 osób wynik testu na COVID-19 był pozytywny. Spośród nich 40 osób (60%) w rzeczywistości nie chorowało na COVID-19 (wynik fałszywie dodatni).

• U 9934 pacjentów wynik testu na COVID-19 był negatywny. Spośród nich 24 osoby (0,2%) w rzeczywistości chorowały na COVID-19 (wynik fałszywie ujemny).

W grupie 10 000 osób bez objawów, które miały kontakt z osobą zakażoną COVID-19, 50 osób (0,5%) było faktycznie zakażonych:

• U 89 osób wynik testu na COVID-19 był pozytywny. Spośród nich 60 osób (67%) w rzeczywistości nie chorowało na COVID-19 (wynik fałszywie dodatni).

• U 9911 osób wynik testu na COVID-19 był negatywny. Spośród nich 21 osób (0,2%) w rzeczywistości chorowało na COVID-19 (wynik fałszywie ujemny).

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

W większości badań uwzględniono reprezentatywne grupy osób, a wyniki badań interpretowano w sposób ograniczający ryzyko błędów. Jednak w wielu badaniach nie stosowano testów zgodnie z instrukcją producenta lub nie badano osób w rzeczywistych warunkach (np. w placówkach ochrony zdrowia).

Badania nie były tak skuteczne w potwierdzaniu, że dana osoba nie była zakażona COVID-19. W ponad połowie badań nie potwierdzono, czy osoby z wynikiem negatywnym faktycznie nie były zakażone COVID-19, np. poprzez uwzględnienie czasu od kontaktu z osobą z objawami COVID-19.

Przeprowadzono niewiele badań bezpośrednio porównujących różne marki testów, dlatego nie możemy z łatwością stwierdzić, która z nich jest najlepsza. Nie da się jednoznacznie stwierdzić, jaki jest związek między pozytywnym wynikiem testu na obecność antygenu a tym, jak zakaźna jest dana osoba. Nie ma również wystarczająco dużo informacji, aby stwierdzić, czy regularne wykonywanie testów antygenowych zmniejsza ryzyko rozprzestrzeniania się wirusa w danej grupie osób.

Jak aktualny jest ten przegląd?

Niniejszy przegląd stanowi aktualizację naszych poprzednich badań oraz obejmuje dane naukowe opublikowane do 17 lutego 2022 roku.

Najważniejsze informacje

• Dostępne dane naukowe są ograniczone i nie poznaliśmy jeszcze najlepszego sposobu organizacji usług rehabilitacyjnych w ramach systemów ochrony zdrowia.
• Korzystanie z usług różnych specjalistów (np. fizjoterapeutów) może mieć niewielki lub żaden wpływ na stan zdrowia. W zakresie samodzielności w wykonywaniu codziennych czynności, dobrego samopoczucia, objawów depresji, sprawności rąk i mobilności telerehabilitacja (czyli rehabilitacja za pośrednictwem wideorozmów lub aplikacji) może przynosić podobne efekty co tradycyjna rehabilitacja stacjonarna.
• Większość badań pochodzi z krajów o wysokich dochodach, więc wyniki tych badań mogą nie mieć zastosowania na całym świecie. Konieczne są dalsze badania w zróżnicowanych warunkach.

Czym jest organizacja świadczenia usług rehabilitacyjnych?

Organizacja świadczenia usług dotyczy praktycznych aspektów rehabilitacji: kto Ci pomaga, kiedy i gdzie otrzymujesz pomoc oraz w jaki sposób zorganizowane są usługi, żeby zapewnić sprawny i skuteczny proces opieki. Może ona obejmować takie kwestie, jak: czas oczekiwania na wizytę lub rozpoczęcie leczenia; to, czy leczenie zapewnia lekarz, pielęgniarka, terapeuta czy inny wykwalifikowany specjalista; warunki pracy i wsparcie dla personelu zapewniającego opiekę; to, jak różni pracownicy ochrony zdrowia współpracują ze sobą, żeby zapewnić Ci kompleksową opiekę; a także to, czy rehabilitacja odbywa się w szpitalu, przychodni, w domu, czy w formie telerehabilitacji (poprzez rozmowy wideo lub aplikacje).

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy dowiedzieć się:

• jakie są najlepsze sposoby organizacji usług rehabilitacyjnych w systemach ochrony zdrowia (kto świadczy opiekę, jak szybko pacjenci są przyjmowani na wizyty i czy rozwiązania takie jak telerehabilitacja pomagają w powrocie do zdrowia);
• jakie badania naukowe dotyczące organizacji i świadczenia usług rehabilitacyjnych prowadzi się na świecie;
• w jaki sposób informacje te mogą pomóc podmiotom działającym w systemie ochrony zdrowia w podejmowaniu decyzji dotyczących rehabilitacji; oraz
• czy potrzebne są nowe badania naukowe i strategie, aby poprawić jakość usług rehabilitacyjnych.

Co zrobiliśmy?

Projekt ten stanowił część szerszego badania dotyczącego rehabilitacji i polityki zdrowotnej. W 3 dużych bazach danych poszukiwaliśmy przeglądów systematycznych (zbiorów danych naukowych pochodzących z wielu różnych badań) dotyczących sposobów świadczenia usług rehabilitacyjnych.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 25 przeglądów systematycznych. Tylko 5 z nich dostarczyło nam wyników, które mogliśmy wykorzystać w tym projekcie. Obejmowały one badania przeprowadzone głównie w krajach o wysokich dochodach w Europie, obu Amerykach i regionie zachodniego Pacyfiku. W przeglądach tych uwzględniono różne grupy osób, w tym osoby starsze oraz osoby po udarze mózgu.

Najważniejsze wyniki

• W przypadku opieki świadczonej przez pracowników ochrony zdrowia innych niż lekarze (np. fizjoterapeutów) nie ma danych wskazujących na istotną różnicę w efektach terapeutycznych w porównaniu z opieką świadczoną przez lekarzy.
• Nie znaleźliśmy wiarygodnych danych naukowych na temat tego, czy miejsce świadczenia opieki – szpital, przychodnia czy dom – ma znaczenie. W kilku badaniach porównano rehabilitację prowadzoną w domu ze standardową opieką świadczoną w gabinecie i uzyskano podobne wyniki w przypadku obu rozwiązań. Nie było jednak wystarczająco dużo takich badań, a dostępne dane naukowe nie pozwalają na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków.
• Jeśli chodzi o samodzielność w wykonywaniu codziennych czynności, dobre samopoczucie, objawy depresji, sprawność rąk i mobilność w przypadku osób powracających do zdrowia po udarze mózgu, to rehabilitacja prowadzona w domu przez wideo lub telefon może przynosić podobne efekty co rehabilitacja w gabinecie.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Wiele z tych przeglądów wykazywało pewne niedociągnięcia badawcze, dlatego nasze zaufanie do ich wyników jest ograniczone. W przypadkach, w których autorzy przeglądów oceniali wiarygodność danych, w większości ocenili ją jako niską. Oznacza to, że przyszłe badania mogą wpłynąć na nasze wnioski. Prawie wszystkie badania przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach. Nie uzyskano danych z Afryki, Azji Południowo-Wschodniej ani regionu wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, więc wyniki mogą nie mieć zastosowania na całym świecie.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?
Dane naukowe są aktualne do 17 listopada 2024 r.

Najważniejsze informacje

• Nieprawidłowe wyniki badania rejestrującego aktywność mózgu (elektroencefalografii lub EEG) prawdopodobnie wiążą się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia kolejnego napadu.
• Inne czynniki, takie jak nieprawidłowe wyniki badań obrazowych mózgu, napady padaczkowe podczas snu (napady nocne), niedowład Todda (porażenie ponapadowe) lub występowanie epilepsji w rodzinie, mogą również zwiększać ryzyko, choć dane w tym zakresie są mniej pewne.
• Potrzebne są badania wysokiej jakości, które pozwolą lekarzom dokładniej przewidywać, u kogo wystąpią kolejne napady padaczkowe po pierwszym nieprowokowanym napadzie epilepsji.

Czym są nieprowokowane napady epilepsji?

Napad padaczkowy to nagły wzrost aktywności elektrycznej w mózgu. Może powodować drżenie, sztywność ciała, epizody wpatrywania się w jeden punkt, dezorientację czy utratę świadomości. Nieprowokowany napad padaczkowy występuje bez bezpośredniej lub oczywistej przyczyny, takiej jak gorączka, infekcja czy niedawny uraz. Może stanowić objaw choroby podstawowej takiej jak padaczka.

Dlaczego nieprowokowane napady padaczkowe są niepokojące?

Wiele osób doświadczy w ciągu swojego życia pojedynczego napadu padaczkowego, a 1 na 20 osób doświadczy napadu przed 85. rokiem życia. Po pierwszym napadzie lekarze często nie są w stanie przewidzieć, u kogo wystąpią kolejne. Ta niepewność utrudnia podejmowanie decyzji dotyczących prowadzenia pojazdów, podjęcia pracy lub rozpoczęcia leczenia.

Lekarze potrzebują wiarygodnych metod przewidywania ryzyka wystąpienia epilepsji po pierwszym nieprowokowanym napadzie, w celu postawienia diagnozy i podjęcia leczenia. Jest to szczególnie ważne, ponieważ u części pacjentów rozpoznanie padaczki można obecnie postawić już po jednym napadzie, jeśli ryzyko kolejnych jest wysokie.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ustalić, czy określone cechy — dotyczące samej osoby, pierwszego napadu lub wyników badań — mogą pomóc przewidzieć, czy wystąpi kolejny napad. Przeanalizowaliśmy:

• cechy indywidualne, takie jak wiek, płeć i dodatni wywiad rodzinny w kierunku padaczki;
• badania medyczne, w tym badania obrazowe mózgu (rezonans magnetyczny, MRI, lub tomografię komputerową, CT) oraz EEG (badanie fal mózgowych);
• cechy napadu, w tym, czy wystąpił podczas snu lub jak długo trwał.

Co zrobiliśmy?

Wyszukaliśmy wysokiej jakości badania, w których obserwowano pacjentów po pierwszym nieprowokowanym napadzie padaczkowym, aby sprawdzić, czy wystąpiły u nich kolejne napady. Uwzględniliśmy badania obejmujące co najmniej 30 uczestników z obserwacją trwającą co najmniej 6 miesięcy.

Następnie połączyliśmy wyniki tych badań, aby ocenić, na ile silne są dane dotyczące poszczególnych potencjalnych czynników ryzyka.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 23 badania obejmujące 5918 osób. Niektóre badania obejmowały osoby dorosłe, inne dzieci, a jeszcze inne obie te grupy. Siła danych dotyczących poszczególnych czynników ryzyka była zróżnicowana.

Najważniejsze wyniki

• Nieprawidłowy wynik elektroencefalografii (EEG): osoby z nieprawidłowym wynikiem EEG prawdopodobnie mają większe ryzyko kolejnego napadu.

Następujące czynniki mogą zwiększać ryzyko nawrotu napadów:

• nieprawidłowy wynik badania obrazowego mózgu;
• porażenie Todda (przemijające osłabienie po napadzie);
• dodatni wywiad rodzinny w kierunku padaczki;
• napady występujące podczas snu (napady nocne).

Jesteśmy bardzo niepewni tego, czy następujące czynniki zwiększają ryzyko nawrotu napadów:

• ogniskowe objawy neurologiczne (zaburzenia dotyczące określonej części ciała, spowodowane nieprawidłowością w konkretnym obszarze mózgu);
• drgawki gorączkowe w dzieciństwie (napady padaczkowe występujące w czasie gorączki);
• stan padaczkowy (napad, który nie ustępuje samoistnie, lub nawracające napady bez odzyskania pełnej świadomości pomiędzy nimi);
• napady ogniskowe (napad rozpoczynający się w jednej części mózgu);
• płeć męska.

Istnieją sprzeczne dane dotyczące tego, czy wiek poniżej 16 lat jest czynnikiem ryzyka: niektóre badania sugerują większe ryzyko, inne mniejsze. Ogólnie rzecz biorąc, dane są niepewne.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

W wielu badaniach stosowano różne metody oceny i raportowania wyników, co utrudniało ich porównanie. Niektóre badania obejmowały niewielką liczbę uczestników lub nie uwzględniały wszystkich istotnych czynników. Większość przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach, dlatego wyniki mogą nie mieć zastosowania we wszystkich krajach.

Większe, wysokiej jakości badania, w których czynniki ryzyka nawrotu napadów byłyby oceniane i opisywane w jednolity sposób, pomogłyby lekarzom trafniej przewidywać ryzyko.

Jak pacjenci i opiekunowie mogą wykorzystać te informacje?

Zrozumienie, które cechy mogą wiązać się z występowaniem kolejnych napadów, może pomóc pacjentom i rodzinom prowadzić bardziej świadome rozmowy z lekarzem. Może to ułatwić podejmowanie decyzji dotyczących leczenia, prowadzenia pojazdów, szkoły, pracy i życia codziennego.

Jak aktualny jest ten przegląd?

Przegląd obejmuje badania opublikowane do grudnia 2022 roku.

Najważniejsze informacje

• Wielokierunkowe programy terapeutyczne (zajmujące się kwestią diety, aktywności fizycznej i/lub innymi zachowaniami) realizowane w placówkach opieki zdrowotnej mogą zwiększać aktywność fizyczną dzieci (mierzoną obiektywnie), a prowadzone w środowisku lokalnym mogą nieco poprawiać jakość życia. Ogólnie rzecz biorąc miały jednak ograniczony wpływ na inne kluczowe punkty końcowe w tym dobrostan fizyczny, dobrostan psychiczny oraz BMI z-score (wskaźnik pokazujący, czy masa ciała danej osoby jest wyższa czy niższa od typowej dla osób w tym samym wieku i tej samej płci).

• Korzyści i zagrożenia związane z tymi podejściami do zmiany zachowania u dzieci i ich rodziców pozostają niepewne, a większość danych przedstawionych w tym przeglądzie pochodzi z krajów o wysokich dochodach.

• Potrzebne są dalsze badania w różnych populacjach i lokalizacjach, aby zrozumieć, co działa, a co nie dla różnych dzieci.

Czego dotyczy problem?

Otyłość u dzieci jest globalnym wyzwaniem zdrowotnym o wielu przyczynach m.in. związanych z dietą, aktywnością fizyczną i zachowaniami. Otyłość jest zwykle definiowana jako wskaźnik masy ciała (BMI - liczba obliczana na podstawie wzrostu i wagi osoby w celu sprawdzenia, czy jej masa ciała mieści się w zdrowym zakresie), który jest znacznie wyższy niż typowy dla młodych ludzi w tym samym wieku i tej samej płci. Metody leczenia, które zachęcają do zdrowszego stylu życia, są często stosowane w leczeniu otyłości u dzieci, ale ich długoterminowy wpływ pozostaje niejasny.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy wielokierunkowe terapie zmiany zachowań zdrowotnych, promujące lepszą dietę, aktywność fizyczną i modyfikację zachowań, pomagają dzieciom żyjącym z otyłością (poniżej 10. roku życia) oraz wspierają ich rodziców. Skupiliśmy się na tym, jak te interwencje wpływają na samopoczucie fizyczne i psychiczne, aktywność fizyczną, jakość życia i wskaźniki związane z wagą w perspektywie długoterminowej (od 12 do 24 miesięcy). Braliśmy pod uwagę również ich działania niepożądane.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których testowano terapie zmiany zachowań zdrowotnych, łączące co najmniej dwa obszary: dietę, aktywność fizyczną lub zmianę behawioralną. Uwzględniliśmy tylko badania porównujące te interwencje z brakiem leczenia, standardową opieką lub grupą oczekującą, oraz z co najmniej rocznym okresem obserwacji od rozpoczęcia programu. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy poziom zaufania do dostępnych danych naukowych, uwzględniając takie czynniki jak zastosowane metody i wielkość próby badawczej.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 34 badania z udziałem 6849 dzieci w krajach o wysokim dochodzie (Ameryka Północna, Europa, Nowa Zelandia, Australia, Izrael). Podzieliliśmy badania na dwie grupy: (1) badania oparte na opiece zdrowotnej, których leczenie prowadzono w placówkach opieki zdrowotnej, takich jak ośrodki podstawowej opieki zdrowotnej lub szpitale; (2) badania oparte na społeczności lokalnej, w których leczenie prowadzone było w szkołach, domach kultury, ośrodkach sportowych lub innych miejscach publicznych.

Główne wyniki

Wielokierunkowe terapie zmiany zachowań oparte na opiece zdrowotnej w porównaniu ze standardową opieką:

• prawdopodobnie nie mają żadnego lub mają niewielki wpływ na fizyczne samopoczucie dzieci mierzone jako wartość końcowa;

• interwencje te mogą poprawiać samopoczucie fizyczne po 12 miesiącach mierzone jako zmiana w stosunku do wartości początkowej (wynik pokazujący, o ile aktywność fizyczna danej osoby wzrosła lub spadła po programie leczenia w porównaniu z tym, jak aktywna była na początku), ale jesteśmy bardzo niepewni tego wyniku;

• mogą nie mieć żadnego lub mieć niewielki wpływ na samopoczucie psychiczne dzieci lub jakość życia związaną ze zdrowiem;

• mogą poprawić obiektywnie mierzoną aktywność fizyczną, ale skutkować niewielką lub żadną różnicą w subiektywnie mierzonej aktywności fizycznej;

• mogą nie mieć żadnego lub mieć niewielki wpływ na wynik BMI z-score.

Nie mamy pewności, czy te metody leczenia doprowadziły do jakichkolwiek szkodliwych lub niepożądanych zdarzeń. Żadne z badań nie zawierało informacji na temat niepełnosprawności związanej z otyłością.

Wielokierunkowe terapie zmiany zachowań oparte na społeczności lokalnej w porównaniu ze standardową opieką:

• mogą nie mieć żadnego lub mieć niewielki wpływ na dobrostan fizyczny i psychiczny dzieci, obiektywnie mierzoną aktywność fizyczną oraz jakość życia po 12 miesiącach;

• prawdopodobnie nie mają żadnego lub mają niewielki wpływ na samopoczucie psychiczne i obiektywnie mierzoną aktywność fizyczną po 24 miesiącach;

• mogą nieznacznie poprawiać jakość życia;

• prawdopodobnie nie mają żadnego lub mają niewielki wpływ na wynik BMI z-score.

W żadnym z badań nie odnotowano niepełnosprawności związanej z otyłością ani wystąpienia jakichkolwiek szkodliwych lub niepożądanych zdarzeń.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych?

Mamy niewielki poziom zaufania do danych naukowych, ponieważ czas obserwacji nie był wystarczająco długi i występowały ograniczenia w zakresie metodologii. Większość z nich przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach, więc nie możemy być pewni, jak dobrze interwencje te mogą działać w innych miejscach i w różnych populacjach. Chociaż efekty były niewielkie, mogą mieć znaczenie dla podgrup dzieci w grupie wysokiego ryzyka.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do lutego 2024 roku.

Najważniejsze informacje

• Kladrybina w porównaniu z placebo prawdopodobnie zmniejsza ryzyko nawrotów choroby i może też zmniejszać liczbę nowych zmian chorobowych widocznych w badaniach obrazowych mózgu u chorych na stwardnienie rozsiane po prawie dwóch latach leczenia, jednak dane te są bardzo niepewne. Kladrybina może powodować niewielką lub żadną różnicę w spowalnianiu procesu utraty sprawności po prawie dwóch latach leczenia. Kladrybina może nie mieć wpływu na ryzyko wystąpienia ciężkich działań niepożądanych w porównaniu z placebo, jednak dane są bardzo niepewne.

• Żeby ocenić pozytywne i negatywne skutki działania kladrybiny na układ odpornościowy u chorych na stwardnienie rozsiane, potrzebne są dłuższe badania lepszej jakości. W przyszłych badaniach należy porównać działanie kladrybiny oraz innych leków stosowanych w leczeniu tej choroby, zwracając szczególną uwagę na te skutki, które są najważniejsze dla pacjentów, takie jak jakość życia i zdolność do wykonywania codziennych czynności. Przyszłe badania powinny też objąć grupy podwyższonego ryzyka.

Czym jest stwardnienie rozsiane?

Stwardnienie rozsiane (łac. sclerosis multiplex, SM) to rzadka choroba, której przyczyną jest zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego prowadzące do ich uszkodzenia, co z czasem utrudnia wykonywanie ważnych codziennych czynności takich jak chodzenie i dbanie o siebie. Do objawów SM należą m.in.: zaburzenia widzenia, drętwienie/mrowienie, osłabienie, zaburzenie czynności pęcherza moczowego i jelit, problemy ze sprawnością umysłową, zmęczenie oraz zawroty głowy. Objawy te mogą się nasilać i prowadzić do utraty samodzielności. Ponowne wystąpienie objawów to „rzut” (nawrót). Najczęstszą postacią SM jest postać rzutowo-remisyjna, przy której objawy pojawiają się i ustępują. Z czasem do rzutów dochodzi częściej, objawy choroby są bardziej dokuczliwe, a okresy dobrego samopoczucia między nimi trwają krócej. SM to szczególnie uciążliwa choroba. Dotyka zazwyczaj młode osoby, głównie kobiety, w najbardziej aktywnym okresie życia.

Jak leczy się stwardnienie rozsiane?

SM leczy się obecnie za pomocą leków immunomodulujących (takich jak interferon beta, octan glatirameru, natalizumab, fingolimod, alemtuzumab, teriflunomid i fumaran dimetylu). Leki te mogą spowalniać postęp choroby, ale go nie zatrzymują.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Nie wiadomo dokładnie, jakie są przyczyny SM, wiemy jednak, że znaczną rolę odgrywa stan zapalny wywoływany przez niektóre komórki układu odpornościowego (komórki T i B). Działanie kladrybiny polega na zmniejszeniu liczby tych komórek we krwi i w mózgu, co może łagodzić stan zapalny i spowalniać postęp choroby. Chcieliśmy zbadać, czy kladrybina może spowolnić lub zatrzymać postęp niepełnosprawności, nie zwiększając przy tym liczby działań niepożądanych.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań porównujących działanie kladrybiny z brakiem leczenia, placebo (leczeniem pozorowanym) lub innymi lekami immunomodulującymi u osób chorych na dowolną postać SM. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy naszą pewność co do danych naukowych w oparciu o czynniki takie jak metody badań, liczba uczestników i dokładność wyników.

Czego się dowiedzieliśmy?

Przeanalizowaliśmy 15 badań następujących typów.

• Dziewięć badań z randomizacją (ich uczestnicy są przypisywani losowo do jednej z dwóch lub więcej grup leczenia), w których 2571 uczestników obserwowano przez okres od jednego do dwóch lat.

• Cztery otwarte badania przedłużone (po badaniu głównym w których uczestnicy badań z randomizacją zachowują dostęp do badanego rodzaju leczenia), w których uczestników obserwowano przez okres kolejnych dwóch do 10 lat.

• Dwa badania obserwacyjne (wykorzystujące dane „z rzeczywistego życia”), które porównywały działanie kladrybiny z innymi lekami immunomodulującymi u 4111 osób przez okres od jednego do trzech lat.

Żadne z badań nie zawierało informacji na temat ważnych dla pacjentów skutków leczenia, takich jak wpływ na jakość życia i problemy związane z myśleniem lub pamięcią.

Wyniki badań z randomizacją sugerują, że w porównaniu z placebo kladrybina prawdopodobnie obniża ryzyko nowych rzutów choroby. Może też zmniejszać liczbę nowych zmian chorobowych widocznych w wynikach obrazowych rezonansu magnetycznego, jednak dane te są bardzo niepewne. Jednak kladrybina może mieć niewielki lub żaden wpływ na postępowanie niepełnosprawności. Może występować niewielka lub żadna różnica między kladrybiną i placebo pod względem liczby osób, u których wystąpiły ciężkie działania niepożądane i które zaprzestały leczenia. Kladrybina może też zwiększać ryzyko wystąpienia innych działań niepożądanych, jednak nasza pewność co do tych wyników jest bardzo niska.

Wyniki otwartych badań przedłużonych sugerują, że w porównaniu z placebo kladrybina może zwiększać odsetek osób, które nie wykazują objawów pogorszenia choroby po czterech latach przyjmowania leku. Może ona zmniejszać ryzyko rzutów i liczbę nowych zmian chorobowych widocznych w badaniach obrazowych, jednak dane te są bardzo niepewne. Może ona mieć niewielki lub żaden wpływ na postępowanie niepełnosprawności, występowanie działań niepożądanych lub przerwanie leczenia, jednak nasza pewność co do tych danych jest bardzo niska.

Badania obserwacyjne porównujące kladrybinę z innymi lekami dostarczyły niejednoznacznych wyników: kladrybina może bardziej niż inne leki (fumaran dimetylu, teriflunomid i fingolimod po trzech latach stosowania) obniżać ryzyko rzutów, ale jej działanie względem tego punktu końcowego w porównaniu do fingolimodu, natalizumabu i interferonu beta po roku stosowania pozostaje niejasne.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasza pewność co do działania kladrybiny jest ograniczona przez niską jakość badań oraz nieuwzględnienie potrzeb chorych. Większość badań została przeprowadzona przez producenta kladrybiny. Istnieje obawa, że jego interes mógł wpłynąć na przedstawienie wyników badań.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do lutego 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• U wcześniaków (urodzonych przed 37. tygodniem ciąży) w stabilnym stanie zdrowia, które nie są jeszcze w pełni karmione piersią lub butelką (dotyczy to wszystkich sposobów karmienia poprzez ssanie lub drogą doustną), bardzo niejednoznaczne dane naukowe wskazują, że wczesny wypis ze szpitala z zapewnieniem domowego wsparcia w zakresie karmienia przez zgłębnik (sondę), w porównaniu z późniejszym wypisem, gdy dzieci są już w pełni karmione poprzez ssanie:

  • może mieć niewielki lub żaden wpływ na tempo przybierania na wadze, karmienie piersią w chwili zakończenia domowego wsparcia lub wypisu ze szpitala oraz po 3 miesiącach, a także na ryzyko ponownego przyjęcia do szpitala w ciągu kolejnych 12 miesięcy; oraz

  • może zmniejszać ryzyko zakażeń dróg oddechowych do czasu zakończenia domowego wsparcia lub do wypisu ze szpitala, ale prawdopodobnie ma niewielki lub żaden wpływ na to, czy dziecku trzeba podawać antybiotyki dożylnie.

• Aby móc określić korzyści i zagrożenia związane z takim podejściem potrzebne jest przeprowadzenie badań w zróżnicowanych warunkach i populacjach przy zastosowaniu rzetelnych metod.

Dlaczego wczesny wypis ze szpitala z domowym wsparciem karmienia przez sondę może być ważny?

Dzieci urodzone przedwcześnie (przed 37. tygodniem ciąży) często potrzebują pomocy, aby nauczyć się prawidłowo jeść. Na początku zwykle karmi się je przez zgłębnik, czyli cienką rurkę wprowadzoną przez nos lub usta do żołądka. Wypis ze szpitala następuje zwykle, gdy dziecko nie wymaga już karmienia przez zgłębnik, przyjmuje cały pokarm doustnie dzięki odruchowi ssania oraz prawidłowo przybiera na masie ciała. Jeśli dziecko, którego stan jest stabilny, nadal wymaga karmienia przez zgłębnik, wcześniejszy wypis ze szpitala może sprawić, że rodzina szybciej będzie razem. Może to także korzystnie wpływać na rozwój więzi między rodzicami i dzieckiem, samopoczucie rodziców oraz rozwój niemowlęcia. Jeżeli rodzina otrzyma odpowiednią formę wsparcia, dziecko może nauczyć się przyjmować całą porcję pokarmu drogą ssania już w domu. Dodatkowo wcześniejszy wypis do domu może zmniejszyć koszty ponoszone przez rodzinę oraz system ochrony zdrowia. Jednak trzeba pamiętać, że takie rozwiązanie może stanowić obciążenie dla rodziny i zwiększać ryzyko powikłań w okresie przechodzenia z karmienia przez zgłębnik na karmienie doustne.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy wcześniejszy wypis ze szpitala wcześniaków o stabilnym stanie zdrowia przy jednoczesnym wsparciu w karmieniu przez zgłębnik jest lepszym rozwiązaniem niż wypis dopiero w wtedy, gdy są już w stanie przyjmować doustnie całość pokarmu.

Interesowało nas, w jaki sposób wcześniejszy wypis ze szpitala z zapewnionym wsparciem domowym wpływa na to: ile czasu dziecko potrzebuje, aby zacząć przyjmować całą porcję pokarmu doustnie; jak szybko przybiera na wadze; czy jest karmione piersią w chwili zakończenia opieki domowej lub przy wypisie ze szpitala oraz po 3 miesiącach; czy występują zakażenia do momentu wypisu ze szpitala lub zakończenia opieki domowej; jak przebiega rozwój dziecka w wieku 12. miesięcy lub później; a także czy w ciągu 12 miesięcy od zakończenia opieki domowej lub wypisu ze szpitala zachodzi potrzeba ponownej hospitalizacji.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których oceniano korzyści i zagrożenia związane z wcześniejszym wypisem wcześniaków w stabilnym stanie zdrowia przy jednoczesnym zapewnieniu wsparcia rodzinom w karmieniu przez zgłębnik. Porównaliśmy takie postępowanie z wypisem dziecka dopiero wtedy, gdy przyjmuje już pełną porcję pokarmu doustnie. Podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy ich wiarygodność, biorąc pod uwagę między innymi sposób ich przeprowadzenia oraz liczbę objętych nimi dzieci.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy tylko jedno badanie przeprowadzone w Szwecji w latach 1992–1994. Objęto nim 88 dzieci z 75 rodzin. W badaniu porównano wcześniejszy wypis do domu przy zapewnieniu rodzinie wsparcia w karmieniu przez zgłębnik z wypisem dziecka dopiero wtedy, gdy przyjmowało już całą porcję pokarmu doustnie. Badanie dotyczyło wcześniaków, które prawdopodobnie miały jeszcze przez co najmniej 1 tydzień wymagać dodatkowej opieki. W zależności od ocenianych wyników dostępne były dane dotyczące od 82 do 88 dzieci uczestniczących w tym badaniu.

W porównaniu z wypisem dziecka wtedy, gdy przyjmuje całą porcję pokarmu doustnie, wcześniejsze wypisanie do domu przy zapewnieniu wsparcia w karmieniu przez zgłębnik może mieć niewielki lub żaden wpływ na:

• przyrost masy ciała u dzieci (liczony jako średni przyrost dobowy od momentu włączenia do badania do czasu zakończenia opieki domowej lub wypisu ze szpitala);

• zaprzestanie karmienia piersią oraz wyłączne karmienie piersią w chwili zakończenia wsparcia domowego lub wypisu ze szpitala, także po 3 miesiącach;

• konieczność podawania dzieciom antybiotyków dożylnie; oraz

• konieczność ponownego przyjęcia dziecka do szpitala w ciągu 12 miesięcy od zakończenia opieki domowej lub wypisu ze szpitala.

Wcześniejszy wypis do domu z zapewnieniem wsparcia, w porównaniu z późniejszym wypisem, może zmniejszyć ryzyko wystąpienia zakażeń dróg oddechowych do czasu zakończenia domowego wsparcia lub wypisu ze szpitala. W badaniu rozpoznawano te zakażenia na podstawie objawów, a nie wyników badań laboratoryjnych.

W badaniu nie oceniono, ile czasu potrzebowały dzieci, aby zacząć przyjmować całą porcję pokarmu doustnie, ani ich rozwoju w wieku 12. miesięcy lub później.

Znaleźliśmy 2 inne badania, które mogłyby zostać uwzględnione w przyszłej aktualizacji niniejszego przeglądu. Jedno z badań zostało zakończone, jednak jak dotąd nie opublikowano jego wyników. Nie wiadomo natomiast, czy drugie badanie zostało ukończone, ponieważ jego autorzy nie odpowiedzieli jeszcze na naszą prośbę o przekazanie informacji.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Nie mamy pewności co do tych wyników, ponieważ opierają się one tylko na jednym badaniu, w którym wzięła udział niewielka liczba niemowląt. W dodatku sposób przydzielania dzieci do poszczególnych grup nie był w pełni losowy, a rodziny i lekarze wiedzieli, do której grupy przydzielono dane dziecko.

Wyniki przyszłych badań mogą różnić się od tych przedstawionych w tym przeglądzie oraz zmienić jego wnioski.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejszy przegląd stanowi aktualizację naszej wcześniejszej wersji opublikowanej w 2015 roku. Uwzględnione w przeglądzie dane są aktualne do 30 maja 2024 roku.

Najważniejsze informacje

• Zarówno niższe jak i wyższe progi hemoglobiny przy podejmowaniu decyzji o transfuzji krwi wiążą się z podobnym odsetkiem zgonów lub niepełnosprawności w wieku dwóch lat.

• Niższy próg stężenia hemoglobiny nie wpływa na umieralność.

• Niższe progi mogą skutkować mniejszą liczbą transfuzji.

Czym jest niski poziom morfologii krwi?

Niedokrwistość wynikająca z niskiego stężenia hemoglobiny lub niskich wartości morfologii krwi jest powszechna u bardzo małych wcześniaków. Wynika to z wielokrotnego pobierania niewielkich ilości krwi do badań laboratoryjnych oraz z wolnej odpowiedzi szpiku kostnego.

Dlaczego ma to znaczenie?

Transfuzja krwi zwiększa liczbę czerwonych krwinek w krwiobiegu. Komórki te zawierają hemoglobinę, która odpowiada za transport tlenu w całym organizmie. Transfuzja krwi jest zazwyczaj wykonywana w celu zwiększenia ilości krążącego tlenu.

Jak leczona jest niedokrwistość?

U niemal wszystkich bardzo małych wcześniaków wykonuje się transfuzję krwi z powodu niskiego stężenia hemoglobiny lub niskich wartości morfologii krwi. Mimo że transfuzje krwi są powszechnie stosowane, nadal nie ma pewności, kiedy należy je wdrażać. Z tego powodu w kilku badaniach przeanalizowano ryzyko i efekty transfuzji krwi przy różnych wartościach morfologii krwi, określanych jako niższe wartości morfologii krwi/niski próg stężenia hemoglobiny lub wyższe wartości morfologii krwi/wyższy próg stężenia hemoglobiny.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ustalić, czy utrzymywanie wyższych wartości morfologii krwi lub wyższego progu stężenia hemoglobiny za pomocą transfuzji krwi prowadzi do lepszego stanu zdrowia i rozwoju bardzo małych wcześniaków do momentu osiągnięcia wieku dwóch lat oraz czy taka praktyka zwiększa liczbę wykonywanych transfuzji.

Co zrobiliśmy w tym celu?

Przeprowadziliśmy szczegółowe wyszukiwanie badań porównujących strategie transfuzji krwi oparte na niższym i wyższym progu stężenia hemoglobiny oraz wartości morfologii u bardzo małych wcześniaków.

Czego się dowiedzieliśmy?

Sześć dobrze zaprojektowanych badań, obejmujących 3451 bardzo małych wcześniaków, wykazało, że niemowlęta, którym przetoczono krew przy niskim stężeniu progu hemoglobiny lub niższej liczbie krwinek, radziły sobie równie dobrze. Oznacza to, że nie było różnic w odsetkach zgonów lub niepełnosprawności u niemowląt, które przeżyły, ani w łącznym odsetku zgonów i niepełnosprawności w porównaniu z niemowlętami, którym przetoczono krew przy wyższym progu stężenia hemoglobiny lub wyższych wartościach morfologii krwi. Jednocześnie niemowlęta, którym przetoczono krew przy niższym progu stężenia hemoglobiny lub niższych wartościach morfologii krwi, miały mniej transfuzji krwi.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych?

Duże badania wykazywały brak różnic lub niewielkie różnice w wynikach zdrowotnych bardzo małych wcześniaków do momentu osiągnięcia wieku dwóch lat. Dane odnoszą się wyłącznie do poziomów hemoglobiny w wynikach badań krwi wykorzystanych w sześciu badaniach.

Jesteśmy przekonani, że niski próg stężenia hemoglobiny w porównaniu z wysokimi lub z wyższymi wartościami morfologii krwi dla transfuzji nie powoduje różnic bądź powoduje niewielka różnicę w zdrowiu i rozwoju bardzo małych wcześniaków do momentu osiągnięcia przez nie wieku dwóch lat. Nasza pewność co do wiarygodności danych na temat liczby transfuzji jest niska ze względu na brak zaślepienia oraz niespójność wyników.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejszy przegląd stanowi aktualizację poprzedniego (z 2011 roku). Dane naukowe są aktualne do stycznia 2024 roku.

Jaki był cel tego przeglądu?

Celem tego przeglądu było ustalenie, czy leczenie jąkania bez zastosowania leków może poprawić płynność mowy, postawy komunikacyjne dzieci oraz wpłynąć na jakość życia i potencjalne szkodliwe skutki u dzieci w wieku sześciu lat lub młodszych – zarówno krótko- jak i długoterminowo. Aby odpowiedzieć na to pytanie, zebraliśmy i przeanalizowaliśmy wszystkie badania związane z tym tematem i wybraliśmy cztery z nich.

Najważniejsze informacje

Metoda leczenia jąkania tzw. Program Lidcombe może przyczyniać się do zmniejszenia częstotliwości jąkania oraz zwiększenia płynności mowy (tj. liczby słów lub sylab wypowiadanych na minutę) u małych dzieci poddanych terapii w zakresie uwzględnionym w badaniach. Nie wiemy jeszcze, jaki jest wpływ programu zrealizowanego w całości, ponieważ w żadnym z badań nie przedstawiono wyników dzieci, które ukończyły program zaplanowany na okres od roku do dwóch lat.

Tylko w jednym badaniu opisano wpływ terapii w dłuższym okresie, jednak podsumowanie efektów leczenia było niemożliwe, ponieważ brakowało wyników dla większości dzieci w grupie kontrolnej.

Potrzebne są dalsze wysokiej jakości badania oceniające efekty leczenia jąkania u małych dzieci, w tym badania obejmujące szerszy zakres wyników oraz oceniające metody inne niż Program Lidcombe.

Jaki był cel niniejszego przeglądu?

Jąkanie jest powszechnym zaburzeniem mowy, które zazwyczaj ujawnia się między drugim a czwartym rokiem życia. Cechuje je powtarzanie pojedynczych dźwięków, części słów lub całych wyrazów, mimowolne wydłużanie dźwięków lub blokady mowy. Zająknięciom mogą towarzyszyć zauważalne napięcie na twarzy i w głosie, mruganie oczami albo kiwanie głową. Jąkanie może skutkować obniżoną samooceną oraz mieć negatywny wpływ na jakość życia. Aby zmniejszyć ryzyko występowania tych negatywnych skutków w dorosłym życiu, ważne jest ustalenie skutecznych metod leczenia jąkania u małych dzieci.

Jakie były główne wyniki tego przeglądu?

Znaleźliśmy cztery badania, które porównywały wyniki u małych dzieci poddanych terapii według Programu Lidcombe z wynikami u dzieci znajdujących się na liście oczekujących na terapię. W trzech badaniach dzieci z listy oczekujących nie otrzymały żadnego leczenia do czasu zakończenia badań. W czwartym badaniu dzieci z listy oczekujących mogły zostać poddane terapii u miejscowego logopedy, jeśli wyrażono taką chęć. Pod koniec badania rodzice siedmiorga dzieci (35%) z grupy kontrolnej oznajmili, że ich dzieci zostały poddane jakiejś formie terapii, według Programu Lidcombe lub według innego programu leczenia o nazwie “Easy Does It”, wciąż będąc na liście oczekujących.

We wszystkich czterech badaniach uwzględniono łącznie 151 dzieci w wieku od dwóch do sześciu lat. W przypadku Programu Lidcombe logopedzi prowadzili wizyty z dziećmi i rodzicami osobiście w klinice lub rozmawiali z nimi przez telefon. Podczas tych wizyt, rodziców uczono, jak prowadzić terapię w domu podczas codziennych sesji ćwiczeń trwających od 10 do 15 minut. Dwa badania przeprowadzono w Australii, jedno w Nowej Zelandii i jedno w Niemczech. Dwa badania trwały 9 miesięcy, jedno 16 tygodni, a jedno – 12 tygodni. Jedno z badań zostało częściowo sfinansowane przez Klub Rotary z Wiesbaden w Niemczech, a jedno ufundowała Australijska Narodowa Rada ds. Zdrowia i Badań Medycznych. Jedno badanie nie podało źródła finansowania, a w innym wskazano, że nie otrzymano żadnego finansowania na przeprowadzenie badania.

Wszystkie cztery badania opisywały wpływ leczenia na częstość jąkania. W jednym z nich wspomniano o wpływie leczenia na płynność mowy. Nie znaleźliśmy badań oceniających wpływ metod leczenia na stopień nasilenia jąkania, postawy komunikacyjne, rozwój emocjonalny (jak dziecko rozpoznaje, wyraża i reguluje emocje), poznawczy (jak dziecko myśli, poznaje świat i rozwiązuje problemy) ani psychospołeczny (jak indywidualne potrzeby dziecka łączą się z wymaganiami społecznymi), ani na skutki uboczne.

Rozpatrywane badania sugerują, że Program Lidcombe może przyczynić się do obniżenia częstotliwości jąkania u małych dzieci w porównaniu z grupą kontrolną dzieci z listy oczekujących (bardzo niska jakość danych). Jedno badanie wykazało również, że Program Lidcombe może zwiększać płynność mowy u małych dzieci w porównaniu z grupą z listy oczekujących (dane umiarkowanej jakości).

Tylko jedno badanie obejmowało obserwację dzieci do pięciu lat od rozpoczęcia leczenia, a w tym czasie brakowało wyników dla większości dzieci z grupy kontrolnej. Nie wiadomo zatem, czy korzyści z leczenia utrzymały się.

Jak aktualny jest ten przegląd?

Szukaliśmy badań opublikowanych do 16 września 2020 roku. 20 października 2020 roku przeszukaliśmy jedną dodatkową bazę danych. 

Jak wiarygodne były dane uzyskane w wyniku tego przeglądu?

Jakość wyników związanych z częstotliwością jąkania była bardzo niska, a wyników związanych z płynnością mowy – umiarkowana. Nie ma zatem pewności, czy efekt leczenia pozostałby taki sam, gdyby w przeglądzie uwzględniono więcej badań. Potrzeba więcej badań porównujących różne metody leczenia jąkania z grupą kontrolną pacjentów z listy oczekujących, aby mieć większą pewność odnośnie efektów zastosowanych terapii.

Pytanie badawcze

Przeanalizowaliśmy dostępne dane naukowe dotyczące różnych schematów antybiotykoterapii u noworodków (w wieku od 72. godziny życia do ukończenia 1. miesiąca życia) z sepsą o późnym początku.

Wprowadzenie

Sepsa u noworodków jest ciężką i potencjalnie śmiertelną chorobą spowodowaną reakcją organizmu na zakażenie. Sepsa u noworodków stanowi trzecią najczęstszą przyczynę zgonu noworodków na świecie. Pomimo dużego obciążenia sepsą w populacji noworodków, dostępność wysokiej jakości danych naukowych dotyczących diagnostyki i leczenia pozostaje ograniczona. Niniejszy przegląd Cochrane został pierwotnie opublikowany w 2005 roku. W celu określenia najbardziej odpowiedniej polityki antybiotykowej w przypadku sepsy noworodków, należy oprzeć ją na aktualnym, dobrze przeprowadzonym przeglądzie. W związku z tym istnieje potrzeba przeprowadzenia takiego przeglądu, w ramach którego ocenione zostaną skutki stosowania różnych schematów antybiotykoterapii w przypadku późnej sepsy noworodkowej.

Charakterystyka badań

Dane naukowe są aktualne do marca 2021 roku. Uwzględniliśmy 5 badań z randomizacją obejmujących łącznie 580 uczestników. W ramach tych 5 badań porównano pięć różnych schematów antybiotykoterapii.

Najważniejsze wyniki

Włączyliśmy pięć badań klinicznych: w pierwszym badaniu cefazolinę w skojarzeniu z amikacyną porównano z wankomycyną w skojarzeniu z amikacyną; w drugim badaniu tykarcylinę w skojarzeniu z kwasem klawulanowym porównano z flukloksacyliną w skojarzeniu z gentamycyną; w trzecim badaniu kloksacylinę w skojarzeniu z amikacyną porównano z cefotaksymem w skojarzeniu z gentamycyną; w czwartym badaniu meropenem porównano ze standardową terapią (ampicylina w skojarzeniu z gentamycyną lub cefotaksym w skojarzeniu z gentamycyną); oraz w piątym badaniu wankomycynę w skojarzeniu z gentamycyną porównano z wankomycyną w skojarzeniu z aztreonamem.

W żadnym z pięciu badań porównawczych dotyczących schematów antybiotykoterapii nie wykazano, aby wybór antybiotyków miał wpływ na umieralność z jakiejkolwiek przyczyny, ciężkie działania niepożądane (tj. ciężkie powikłania), wspomaganie krążenia, nefrotoksyczność (toksyczne działanie na nerki), neurologiczne zaburzenia rozwojowe (zaburzenia funkcjonowania mózgu wpływające na zachowanie dziecka, pamięć lub zdolność uczenia się) ani na martwicze zapalenie jelit (stan zapalny tkanek jelit prowadzący do ich obumierania). Ze względu na ograniczoną ilość danych naukowych obecny stan wiedzy nie pozwala na potwierdzenie lub wykluczenie czy jeden schemat antybiotykoterapii jest lepszy od innego.

Jakość danych naukowych

Nasze wnioski opierają się na danych naukowych o bardzo niskiej jakości. Wszystkie badania obciążone były dużym ryzykiem błędu systematycznego (tzn. badania przeprowadzono w sposób, który mógł zniekształcić wyniki na korzyść interwencji). Ponadto badania te obejmowały niewielką liczbę uczestników, przez co wyniki tego przeglądu są nieprecyzyjne.

Czy zapewnianie podstawowej opieki dentystycznej i/lub przekazywanie informacji dotyczących zdrowia jamy ustnej kobietom w ciąży, kobietom, które niedawno zostały matkami, oraz osobom będącym głównymi opiekunami dziecka zapobiega próchnicy zębów u małych dzieci?

Najważniejsze informacje

Przekazywanie informacji kobietom w ciąży, matkom oraz opiekunom na temat zdrowej diety i żywienia dziecka, np. karmienia piersią lub butelką, a także wprowadzania pokarmów stałych, może nieznacznie obniżyć ryzyko próchnicy zębów u małych dzieci.

• Potrzebne są dalsze badania, aby poznać potencjalne korzyści i szkody wynikające z różnego rodzaju programów wsparcia, które mogłyby zapobiec wczesnej próchnicy zębów, szczególnie wśród dzieci z rodzin o niższych dochodach.

Dlaczego zapobieganie próchnicy zębów u małych dzieci jest ważne?

Próchnica zębów powszechnie występuje u dzieci do szóstego roku życia (często określa się ją w tym wieku jako próchnicę wczesnego dzieciństwa) i jest zwykle bardziej nasilona u dzieci żyjących w ubóstwie. Choroba powoduje ból i może mieć długotrwały negatywny wpływ na zdrowie dziecka; ponadto jej leczenie jest kosztowne.

Co powoduje próchnicę zębów u małych dzieci?

Do rozwoju próchnicy przyczyniają się cukier i osad nazębny (warstwa bakterii na zębach). Postawa, poglądy i nawyki kobiet w ciąży, matek oraz innych opiekunów mają jednak wpływ na to, czy próchnica rozwinie się u ich dzieci.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ustalić, które z programów skierowanych do kobiet w ciąży, kobiet, które niedawno zostały matkami, oraz innych opiekunów dzieci (do pierwszego roku życia) zapobiegają próchnicy i wpływają na zmniejszenie liczby zębów dotkniętych próchnicą, usuniętych z jej powodu oraz zębów wymagających wypełnienia.

Programy obejmowały:

• zabiegi stomatologiczne;

• edukację/promocję zdrowia jamy ustnej oraz zdrowego żywienia;

• zmiany w polityce zdrowotnej lub systemie ochrony zdrowia ułatwiające dostęp do opieki stomatologicznej.

Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy programy te, realizowane oddzielnie bądź w połączeniu z innymi programami, miały jakieś szkodliwe skutki.

Co zrobiliśmy?

Wyszukaliśmy badania opublikowane przed trzecim stycznia 2023 r., w których porównano interesujące nas programy ze:

• standardową opieką;

• placebo (leczeniem pozorowanym wyglądającym tak samo jak leczenie poddawane grupie interwencji) lub

• innymi programami.

Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań, a następnie oceniliśmy nasze zaufanie do danych naukowych biorąc pod uwagę czynniki takie jak metody badawcze i wielkość prób.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 23 badania przeprowadzone w łącznie 12 krajach, w których udział wzięło 25 930 opiekunów (głównie kobiety w ciąży i kobiety, które niedawno zostały matkami) ze swoimi dziećmi. Programy obejmowały edukację/promocję zdrowia jamy ustnej oraz zdrowego żywienia (15 badań), zabiegi stomatologiczne (6 badań), a także połączenie obu tych form wsparcia (dwa badania). Czas trwania programów wynosił od dwóch tygodni do trzech lat. Żadne z badań nie dotyczyło zmian w polityce zdrowotnej lub systemie ochrony zdrowia mających na celu ułatwienie dostępu do opieki stomatologicznej.

W 13 badaniach opiekunowie wraz z dziećmi pochodzili ze społeczności o niskich dochodach; w jednym badaniu – głównie ze społeczności o wysokich dochodach. W większości badań raportowano o źródłach ich finansowania, przy czym dwa z nich otrzymały wsparcie firm produkujących środki do higieny jamy ustnej. Chociaż mało prawdopodobne jest, że wpłynęło to na wyniki tych badań, ich autorzy nie podali takiej informacji.

Najważniejsze wyniki

W porównaniu ze standardową opieką programy obejmujące edukację/promocję zdrowia jamy ustnej oraz zdrowego żywienia przyczyniają się do tego, że ryzyko próchnicy u dzieci do pierwszego roku życia:

• zapewne nieznacznie się zmniejsza, gdy opiekunowie otrzymują porady dotyczące diety dziecka oraz sposobów żywienia niemowląt/dzieci (3 badania, 782 uczestników);

• nie wydaje się ulegać zmianie, gdy opiekunowie otrzymują wsparcie w zakresie karmienia piersią (2 badania, 1148 uczestników), porady dotyczące diety dziecka (1 badanie, 148 uczestników) lub porady dotyczące diety, sposobów żywienia oraz czyszczenia zębów dziecka (5 badań, 1326 uczestników).

Nie wiemy również, czy na ryzyko wystąpienia próchnicy ma wpływ podawanie kobietom w trakcie ciąży suplementów witaminy D w dużych lub małych dawkach (1 badanie, 496 uczestników).

W badaniach dotyczących programów opieki stomatologicznej, w których porównano stosowanie lakieru na zęby z placebo (4 badania, 632 uczestników) oraz gumy do żucia zawierające różne żele stomatologiczne (2 badania, 361 uczestników) w celu ograniczenia liczby bakterii w jamie ustnej matki, uzyskane wyniki były niejednoznaczne. Nie jest jasne, czy mogą one zapobiegać próchnicy u małych dzieci. Nie wiemy również, czy programy łączące edukację w zakresie zdrowia jamy ustnej z zabiegami stomatologicznymi zmniejszają ryzyko próchnicy bardziej niż standardowa opieka (2 badania, 324 uczestników).

Tylko w czterech badaniach podano, czy opiekunowie lub dzieci odczuli jakiekolwiek szkodliwe skutki. W przypadku programów dotyczących edukacji w zakresie zdrowia jamy ustnej oraz zdrowego żywienia nie odnotowano żadnych szkodliwych skutków. Niektóre matki, które poddały się zabiegom stomatologicznym, zgłaszały łagodne działania niepożądane, takie jak uczucie pieczenia i nudności.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy umiarkowane zaufanie, że udzielanie opiekunom porad żywieniowych i wskazówek dotyczących karmienia może zmniejszyć ryzyko próchnicy u małych dzieci. Nasze zaufanie do danych naukowych stanowiących podstawę dla większości pozostałych ustaleń jest jednak niskie lub bardzo niskie. Jest to spowodowane tym, że badania różniły się znacząco pod względem rodzajów analizowanych programów; nieliczne badania dotyczyły tego samego programu lub tej samej kombinacji programów.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejszy przegląd stanowi aktualizację naszego wcześniejszego przeglądu, który obejmował badania opublikowane przed 3 stycznia 2023 r. Jesteśmy świadomi tego, że na tę chwilę 13 badań jest w toku i planujemy uwzględnić je w kolejnej aktualizacji.

Najważniejsze informacje

• Nie wiemy, jaki jest najlepszy sposób leczenia złożonego złamania kości piszczelowej (nasady bliższej kości piszczelowej).
• Istnieją pewne dane naukowe wskazujące, że różnice między różnymi metodami chirurgicznymi służącymi do stabilizacji fragmentów kostnych plateau kości piszczelowej oraz między różnymi metodami wypełniania ubytków kostnych spowodowanych złamaniami są niewielkie lub nie ma ich wcale. Nie mamy zaufania do danych naukowych.
• Konieczne są dalsze badania w tym obszarze.

Czym jest złamanie plateau kości piszczelowej?

Złamania plateau kości piszczelowej to urazy dotyczące nasady bliższej kości piszczelowej, która tworzy dolną powierzchnię stawu kolanowego. Złamania te często wiążą się ze znacznym uszkodzeniem skóry i mięśni i mogą powodować ubytki kostne (otwory w kości).

Jak leczy się złamanie plateau kości piszczelowej?

Złożone złamania często unieruchamia się w drodze operacji otwartej (otwarta repozycja i wewnętrzne zespolenie; ang. open reduction and internal fixation, ORIF). Polega to na odsłonięciu złamania w celu uzyskania bezpośredniego widoku, a następnie stabilizacji fragmentów kości za pomocą metalowych płytek i śrub. Inną metodą jest stabilizacja zewnętrzna, polegająca na umieszczeniu drutów i szpilek w kości wokół złamania, a następnie przymocowaniu ich do konstrukcji zewnętrznej (np. rusztowania) w celu unieruchomienia fragmentów kości do czasu ich zrośnięcia się. W przypadku unieruchomienia zewnętrznego chirurg może użyć małych płytek lub śrub, aby utrzymać niektóre fragmenty złamania w odpowiednim położeniu; nazywa się to stabilizacją hybrydową.

W celu uzupełnienia ewentualnych ubytków kostnych chirurg może zastosować materiały wypełniające: przeszczepy kostne pobrane od pacjenta lub substytuty kości, takie jak sztuczna kość.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy znaleźć najlepsze metody chirurgiczne oraz najlepsze materiały wypełniające ubytki kostne, które pozwoliłyby poprawić jakość życia i funkcję kończyny oraz ograniczyć powikłania związane z zabiegiem chirurgicznym u osób ze złamaniami plateau kości piszczelowej. Za najważniejsze wskaźniki pozwalające ocenić te wyniki uznaliśmy wyniki dotyczące ogólnej jakości życia uzyskane w 36-punktowym kwestionariuszu Health Survey (SF-36), wynik oceny funkcji kończyny dolnej znany jako skala Hospital for Special Surgery (HSS) oraz konieczność ponownej operacji.

Co zrobiliśmy?

Przeszukaliśmy naukowe bazy danych w poszukiwaniu badań porównujących różne metody chirurgiczne stosowane w leczeniu złamań plateau kości piszczelowej oraz różne rodzaje materiałów wypełniających stosowanych w leczeniu ubytków kostnych. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych naukowych.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 15 niewielkich badań, w których wzięło udział 948 osób dorosłych. Największe badanie objęło 135 osób, a najmniejsze 14 osób. Badania przeprowadzono w różnych krajach na całym świecie (pięć z nich w Chinach). W ramach badań obserwowano pacjentów przez okres od 12 do 24 miesięcy po złamaniu. Firmy farmaceutyczne sfinansowały cztery badania (w całości lub częściowo).

W jednym z badań (obejmującym 82 osoby) porównano stabilizację hybrydową z metodą ORIF. Wyniki sugerowały niewielką różnicę lub jej brak między metodami pod względem wyników w skali SF-36, wyników w skali HSS oraz konieczności przeprowadzenia nieplanowanej reoperacji, jednak wyniki te są bardzo niepewne. W trzech badaniach (obejmujących 242 osoby) porównano metodę ORIF z zastosowaniem jednej płytki z metodą ORIF z zastosowaniem dwóch płytek. Różnice między tymi metodami pod względem wyniku w skali HSS mogą być niewielkie lub wręcz nieistotne, jednak dane naukowe na ten temat są bardzo niepewne. W badaniach tych nie podano żadnych informacji dotyczących wyników w skali SF-36 ani nieplanowanych ponownych operacji. W sześciu badaniach (obejmujących 368 osób) porównano substytuty kostne z przeszczepami kostnymi w leczeniu ubytków kostnych. Nie podali jednak żadnych informacji dotyczących długoterminowych wyników w skali SF-36, wyników w skali HSS ani konieczności przeprowadzenia nieplanowanej ponownej operacji.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nie mieliśmy zaufania do wyników, ponieważ wszystkie badania były niewielkie, a także dlatego, że uczestnicy wiedzieli, jaką terapię otrzymują, i mogli preferować jedną z nich nad drugą. W sześciu badaniach wiele osób nie wzięło udziału we wszystkich ocenach i nie wiemy, czy ich wyniki mogły mieć wpływ na ostateczne wnioski.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją poprzedniego przeglądu, który po raz pierwszy został opublikowany w 2015 roku. Dane naukowe są aktualne do marca 2023 roku.

Najważniejsze informacje

• We wszystkich badaniach uwzględniono wyłącznie osoby posiadające dwie kopie najczęstszego wariantu genu odpowiedzialnego za mukowiscydozę (F508del).

• Większość badań została w całości lub częściowo sfinansowana przez firmy farmaceutyczne. W żadnym z badań nie odnotowano zgonów. Żaden z badanych przez nas leków nie okazał się wyraźnie skuteczniejszy od placebo (leczenia pozorowanego) w poprawie jakości życia lub funkcji płuc, a ponadto nie było żadnych danych naukowych wskazujących na to, że leki te powodują więcej szkód niż placebo. Jednak nie jesteśmy pewni tych wyników.

• Dane naukowe przemawiające za stosowaniem pojedynczego modulatora CFTR są słabe, a przyszłe badania prawdopodobnie będą koncentrować się na terapiach skojarzonych.

Czym jest mukowiscydoza i jak można ją leczyć?

Mukowiscydoza to ciężka choroba dziedziczna, która skraca życie. Powoduje uszkodzenia wielu narządów w organizmie, zwłaszcza płuc, trzustki i wątroby. W płucach powoduje gromadzenie się gęstego, lepkiego śluzu, co prowadzi do nawracających infekcji i postępującego uszkodzenia. U większości osób z mukowiscydozą występują trudności w oddychaniu, niedożywienie oraz obniżona jakość życia.

Mukowiscydoza jest spowodowana wadą genu odpowiedzialnego za produkcję białka zwanego CFTR. CFTR reguluje transport soli i wody przez błony komórkowe, dzięki czemu śluz pozostaje rzadki i śliski. Najczęstszym wariantem genu CFTR (występującym u ponad 80% osób z mukowiscydozą) jest F508del, który należy do wariantów klasy II. Osoby posiadające dwie kopie mutacji F508del zazwyczaj mają cięższy przebieg choroby niż osoby z jedną kopią tej mutacji. U osób z wariantami klasy II białko CFTR ulega degradacji i nie może prawidłowo przemieszczać się w obrębie komórki. Badania laboratoryjne wskazują, że jeśli białko dotrze do ściany komórki, może zacząć działać, przywrócić przepływ soli i rozwiązać przewlekłe problemy, jakich doświadczają osoby cierpiące na mukowiscydozę. Modulatory CFTR to leki, które pomagają nieprawidłowemu białku CFTR dotrzeć do ściany komórki.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy monoterapia modulatorem CFTR (leczenie jednym lekiem) może pomóc osobom w każdym wieku cierpiącym na mukowiscydozę, u których stwierdzono wariant klasy II. W szczególności chcieliśmy sprawdzić, czy leki te mogą poprawić przeżywalność, jakość życia, czynność płuc oraz wydłużyć czas do pierwszego nasilenia objawów płucnych. Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy ta metoda leczenia wiąże się z jakimiś niepożądanymi skutkami.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których analizowano działanie dowolnego pojedynczego modulatora CFTR w porównaniu z placebo (leczeniem pozorowanym) lub dowolnym innym pojedynczym modulatorem CFTR u osób z mukowiscydozą, które posiadały co najmniej jedną kopię wariantu klasy II. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych opierając się na czynnikach takich jak metody badawcze i wielkość badania.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 10 badań (obejmujących 424 uczestników, z których wszyscy mieli dwie kopie mutacji F508del), oceniających osiem różnych leków podawanych w monoterapii. W dziewięciu badaniach wzięli udział wyłącznie dorośli, a w jednym badaniu – osoby w wieku od 14 lat. Wszystkie badania obejmowały małą próbę badawczą (od 18 do 89 uczestników) i trwały od jednego do 29 dni. Odbywały się one w Ameryce Północnej (głównie w USA), Europie i Australii. Nasze główne ustalenia dotyczą dwóch spośród ośmiu leków – lumakaftoru i kawosonstatu – które zostały następnie poddane ocenie w większych grupach pacjentów.

Najważniejsze wyniki

W żadnym z badań nie odnotowano przypadków zgonów ani znaczącej poprawy jakości życia. Nie znaleźliśmy wystarczających danych naukowych wskazujących na jakikolwiek wpływ modulatorów CFTR na czynność płuc. W badaniach odnotowano szeroki zakres działań niepożądanych, jednak każde z nich wystąpiło jedynie u kilku uczestników w poszczególnych badaniach. Nie znaleźliśmy wystarczających danych naukowych przemawiających za stosowaniem modulatorami CFTR w monoterapii u osób z mukowiscydozą, które posiadają dwie kopie mutacji F508del.

Jakie są ograniczenia dostępnych danych naukowych

Nie jesteśmy przekonani co do danych naukowych z następujących powodów.

• Badania te były małe.

• Większość wyników opiera się na danych naukowych pochodzących z jednego badania.

• Dane naukowe nie mają zastosowania do populacji dzieci.

• Nie wszystkie badania dostarczyły nam wystarczających danych, abyśmy mogli przeanalizować wyniki.

• Dane naukowe dotyczące niepożądanych skutków leczenia opierały się na bardzo niewielkiej liczbie przypadków.

Jak aktualne są te dane?

Niniejszy przegląd stanowi aktualizację naszego wcześniejszego przeglądu dotyczącego terapii pojedynczym lub wieloma lekami. Dane naukowe są aktualne na dzień 27 czerwca 2025 r.

Najważniejsze informacje

• Nie znaleźliśmy wystarczających danych naukowych przemawiających za wyborem jednego schematu (metody) zamiast innego w ramach przygotowań do transferu zamrożonych zarodków (ang. frozen-thawed embryo transfer, FET) u kobiet z regularnymi cyklami owulacyjnymi, które mają trudności z zajściem w ciążę (kobiet z obniżoną płodnością).

• Potrzebne są rzetelnie przeprowadzone, większe badania, zwłaszcza takie, które dotyczyłyby prostszych lub tańszych metod transferu zamrożonych zarodków.

Czym jest transfer zamrożonych zarodków (FET)?

U kobiet z obniżoną płodnością, poddawanych procedurom wspomaganego rozrodu, komórki jajowe są pobierane z jajników i zapładniane plemnikami w warunkach laboratoryjnych (zapłodnienie pozaustrojowe, czyli IVF). Część lub wszystkie zarodki mogą zostać zamrożone, a następnie rozmrożone i przeniesione do macicy na późniejszym etapie. Procedura ta nazywa się transferem zamrożonych zarodków (FET).

Kobietom miesiączkującym regularnie w sposób naturalny można zaproponować różne schematy postępowania w celu przygotowania błony śluzowej macicy (endometrium) do zabiegu FET. Zabieg FET można również przeprowadzać po spontanicznej owulacji (uwolnieniu komórki jajowej) w naturalnym cyklu. Jest to wtedy FET przeprowadzany w naturalnym cyklu.

Kobiety z nieregularnymi cyklami albo nie owulują, albo owulują w sposób nieregularny. W związku z tym nie jest możliwe przeprowadzenie u nich zabiegu FET w naturalnym cyklu. Kobietom tym można zaproponować indukcję owulacji za pomocą leków wspomagających płodność albo terapię hormonalną (ang. hormone therapy, HT) w ramach przygotowania do FET.

Najczęściej stosowane schematy FET obejmują: naturalny cykl z podaniem ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (ang. human chorionic gonadrotophin, HCG) lub bez podania HCG w celu wywołania owulacji, albo przygotowanie endometrium za pomocą HT z agonistą hormonu uwalniającego gonadotropiny (ang. gonadotrophin-releasing hormone agonist, GnRHa) lub bez GnRHa w celu czasowego zahamowania czynności jajników.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Przeprowadziliśmy ten przegląd, aby ustalić, czy określony schemat FET jest skuteczniejszy lub bezpieczniejszy od innych. Główny punkt końcowy obejmował wskaźniki urodzeń żywych oraz wskaźniki poronień w przeliczeniu na kobietę.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których porównywano różne schematy cyklu u kobiet z obniżoną płodnością (w tym kobiet z regularną owulacją, nieregularną lub sporadyczną owulacją oraz u kobiet bez owulacji). Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do dostępnych danych naukowych, uwzględniając takie czynniki jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Do przeglądu włączyliśmy 32 badania, w których uczestniczyło 6352 kobiety. W większości badań uczestniczyły kobiety z regularnymi cyklami owulacyjnymi. Badania te dostarczyły znikomą lub żadną ilość informacji na temat kobiet z nieregularnymi cyklami owulacyjnymi. Badania przeprowadzono w Iranie (11 badań), Belgii (4), we Włoszech (3), a także po 2 badania w Chinach, Francji, Izraelu, Turcji i Wielkiej Brytanii oraz po 1 badaniu w Egipcie, Singapurze, Hiszpanii i Holandii.

Najważniejsze wyniki

W niniejszym przeglądzie nie zgromadzono wystarczających danych naukowych przemawiających za wyborem jednego schematu cyklu zamiast innego w ramach przygotowań do FET u kobiet z obniżoną płodnością, u których występują regularne cykle owulacyjne. Najczęściej stosowane metody FET obejmują: cykl naturalny z podaniem HCG lub bez podania HCG w celu wywołania owulacji, a także przygotowanie endometrium za pomocą HT z zastosowaniem supresji GnRHa lub bez supresji GnRHa. Zidentyfikowaliśmy 6 bezpośrednich porównań tych dwóch metod i nie znaleźliśmy wystarczających danych naukowych uzasadniających stosowanie jednej z nich zamiast drugiej.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy niewielkie zaufanie do przedstawionych danych naukowych, ponieważ uwzględnione badania były małe i zawierały niewiele danych.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane są aktualne do 19 grudnia 2022 roku.

Najważniejsze informacje

• Obecnie nie ma badań zawierających informacje, które mogłyby pomóc pacjentom i lekarzom w podejmowaniu decyzji dotyczących metod leczenia złożonych tętniaków aorty brzusznej (obejmujących odcinek aorty, od którego odchodzą tętnice dostarczające krew do jelit, nerek i wątroby – przyp. tłum.).

• Prowadzenie badań w tej dziedzinie jest trudne, ponieważ stosunkowo niewiele osób cierpi na to schorzenie, a występujące u nich rodzaje tętniaków są zróżnicowane.

• W kolejnych badaniach należy przeanalizować, w jaki sposób instytucje finansujące i nadzorujące świadczenia opieki zdrowotnej mogłyby wymagać uwzględniania osób z tętniakiem aorty brzusznej w badaniach oceniających różne metody leczenia lub promować takie podejście.

Czym jest tętniak aorty brzusznej?

Tętniak aorty brzusznej (ang. abdominal aortic aneurysm, AAA) to poszerzenie ściany aorty (tętnicy głównej prowadzącej krew z serca do narządów ciała) o ponad 50% w stosunku do jej prawidłowej średnicy. Średnica powyżej 5,0 do 5,5 cm, w zależności od płci, jest uważana za potencjalnie zagrażającą życiu, wiążącą się z ryzykiem pęknięcia. Gdy poszerzenie aorty pojawia się w pobliżu tętnic zaopatrujących nerki, tuż obok lub powyżej nich, zwiększa złożoność dostępnych metod leczenia chirurgicznego.

Jak leczy się złożone tętniaki aorty brzusznej?

Istnieją różne możliwości leczenia. Naprawa metodą otwartą polega na przeprowadzeniu poważnej operacji w celu otwarcia jamy brzusznej i zastąpienia chorej aorty protezą naczyniową wykonaną z syntetycznego materiału.

Naprawa wewnątrznaczyniowa polega na wprowadzaniu – pod kontrolą aparatu rentgenowskiego i przez nacięcia w pachwinie – metalowych stentów (małych elementów w kształcie rurki umieszczanych wewnątrz naczynia krwionośnego) pokrytych specjalnym materiałem (tzw. endoprotez). W przypadku leczenia złożonych AAA położonych w pobliżu tętnic zaopatrujących nerki, czasami konieczne jest zastosowanie specjalnych endoprotez z otworami (fenestrami), które umożliwiają zachowanie dopływu krwi do nerek i jelit w trakcie wprowadzania endoprotezy, tzw. stentgraftów fenestrowanych. Procedura ta nosi nazwę wewnątrznaczyniowego zaopatrzenia tętniaka aorty brzusznej stentgraftem fenestrowanym (ang. fenestrated endovascular aneurysm repair, FEVAR).

Istnieje również możliwość odstąpienia od wykonywania jakichkolwiek zabiegów na rzecz udzielania porad pacjentom i ich rodzinom, a w niektórych przypadkach – przepisywania leków w celu kontroli czynników ryzyka sercowo-naczyniowego. Postępowanie takie nazywa się leczeniem zachowawczym.

Nie wiadomo, która metoda leczenia jest najlepsza dla osób ze złożonymi AAA.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ustalić, czy istnieją badania z randomizacją (RCT) oceniające, która z metod – FEVAR, otwarta naprawa chirurgiczna czy leczenie zachowawcze – jest najlepsza w przypadku złożonych AAA. RCT to badania, w których uczestnicy są losowo przypisani do jednej z 2 lub więcej grup leczenia. To najlepszy sposób, aby zapewnić podobieństwo grup uczestników oraz zagwarantować, że ani badacze, ani uczestnicy nie wiedzą, kto znajduje się w danej grupie. Innymi słowy, celem RCT jest kontrolowanie czynników, które mogą wpłynąć na wyniki – takich jak wyjściowy stan zdrowia uczestników – aby umożliwić rzetelne porównanie różnych metod leczenia.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy RCT, w których FEVAR porównywano z otwartą naprawą chirurgiczną lub leczeniem zachowawczym złożonych AAA. Szukaliśmy badań przeprowadzonych do marca 2023 roku.

Czego się dowiedzieliśmy?

Nie udało nam się znaleźć żadnych badań spełniających nasze kryteria włączenia. Brakuje danych naukowych, które pomogłyby nam odpowiedzieć na to pytanie.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do marca 2023 roku.

Najważniejsze informacje

• Połączenie artesunatu z pyronarydyną jest skuteczne w leczeniu niepowikłanej malarii (mniej ciężkiej postaci malarii) wywołanej przez zarodźca sierpowatego (łac. Plasmodium falciparum).

• Lek jest na ogół bezpieczny, jednak u części osób wyniki badań krwi wskazują na podrażnienie wątroby. Ten stan jest zazwyczaj przejściowy i nie powoduje objawów chorobowych.

Czym jest malaria?

Malaria to poważna choroba tropikalna przenoszona na ludzi przez komary zakażone pasożytem zarodźca sierpowatego łac. Plasmodium falciparum. Niepowikłana malaria wywołana przez zarodźca sierpowatego to mniej poważna postać choroby, która może przekształcić się w ciężką postać, jeśli nie będzie leczona.

Czym jest artesunat z pyronarydyną w leczeniu malarii?

Artesunat z pyronarydyną to połączenie leków stosowanych w leczeniu niepowikłanej malarii, należących do grupy leków zwanych terapiami skojarzonymi opartymi na artemizyninie (ang. artemisinin-based combination therapies, ACT). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca stosowanie terapii ACT w leczeniu malarii, aby zapobiegać narastaniu lekooporności (sytuacji, gdy leki stają się mniej skuteczne lub przestają być skuteczne przeciwko pasożytom).

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

W tej aktualizacji przeglądu chcieliśmy przeanalizować nowe i wcześniej uwzględnione dane, aby ocenić, czy artesunat z pyronarydyną jest skuteczny i bezpieczny w leczeniu niepowikłanej malarii wywołanej przez zarodźca sierpowatego.

Co zrobiliśmy?

W tej aktualizacji przeglądu szukaliśmy badań, w których artesunat z pyronarydyną porównano z innymi terapiami ACT, aby ocenić skuteczność leku w leczeniu malarii wywołanej przez zarodźca sierpowatego, a także szukaliśmy innych badań porównujących artesunat z pyronarydyną oraz samą pyronarydynę z innymi lekami, aby ocenić potencjalne działania niepożądane. Poszukiwaliśmy również informacji na temat tego, czy pacjenci akceptowali lek pod względem jego właściwości i komfortu stosowania (akceptowalność) oraz czy można go było stosować łatwo i przy niskich kosztach (możliwość zastosowania).

Jakie są najważniejsze wyniki tego przeglądu?

Znaleźliśmy 15 badań z udziałem 7295 osób, które dostarczyły danych dotyczących korzyści, działań niepożądanych, akceptowalności i możliwości zastosowania. W pięciu badaniach porównano korzyści i działania niepożądane artesunatu z pyronarydyną oraz artemetru z lumefantryną u dorosłych i dzieci w dowolnym wieku w Afryce i Azji. W jednym z tych badań porównano również korzyści i działania niepożądane artesunatu z pyronarydyną oraz artesunatu z amodiachiną u dorosłych i starszych dzieci w Afryce, natomiast w kolejnym badaniu porównano korzyści i działania niepożądane artesunatu z pyronarydyną do artesunatu z meflochiną u dorosłych i starszych dzieci w Afryce i Azji. Osiem innych badań dotyczyło bezpieczeństwa leków, w tym jedno obejmowało kobiety w ciąży. Jedno badanie oceniało akceptowalność i możliwość zastosowania artesunatu z pyronarydyną.

Przegląd wykazał, że artesunat z pyronarydyną jest skuteczny w leczeniu niepowikłanej malarii wywołanej przez Plasmodium falciparum i może być tak samo skuteczny jak inne terapie ACT, lub nawet lepszy od nich. Jednak dla części porównań z terapiami ACT dane są ograniczone (mamy umiarkowaną pewność co do danych dotyczących artemetru z lumefantryną oraz niską do umiarkowanej pewność co do artesunatu z amodiachiną i artesunatu z meflochiną). Mamy pewność, że artesunat z pyronarydyną zwiększa ryzyko nieprawidłowych wyników badań krwi, co sugeruje ich wpływ na wątrobę. Nie znaleźliśmy danych wskazujących na to, żeby takie uszkodzenie wątroby było poważne lub nieodwracalne. Nie wiemy, jak artesunat z pyronarydyną wpływa na osoby, które już mają uszkodzoną wątrobę.

Ograniczone dane wskazują na to, że leczenie było dobrze akceptowane przez pacjentów, a większość osób stosowała lek zgodnie z zaleceniami. Nie znaleźliśmy danych dotyczących opłacalności tego leku.

Jakie są ograniczenia powyższych danych naukowych?

Głównym ograniczeniem tego przeglądu był wiek badanych, ponieważ uwzględnione badania obejmowały przede wszystkim starsze dzieci i dorosłych. Spośród 7295 uczestników jedynie 1054 stanowiły dzieci poniżej piątego roku życia.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Wyszukaliśmy badania opublikowane do 31 lipca 2024 roku.

Najważniejsze informacje

• Ze względu na brak danych nie ma jasności co do korzyści wynikających z rozmowy podsumowującej po zastosowaniu środków przymusu (izolacji: zamknięciu osoby w oddzielnym pomieszczeniu lub unieruchomienia: uniemożliwieniu poruszania się) u chorych na schizofrenię lub psychozę typu schizofrenicznego.

• Konieczne są dalsze badania nad skutkami rozmów podsumowujących przeprowadzonych po zastosowaniu środków przymusu, aby ustalić, czy przynoszą one korzyści u chorych na schizofrenię oraz czy wiążą się z niepożądanymi skutkami i kosztami.

Czym jest schizofrenia oraz czym są izolacja i unieruchomienie?

Schizofrenia to poważna choroba psychiczna, która wpływa na sposób myślenia, odczuwania i zachowanie. Schizofrenia i pokrewne zaburzenia psychotyczne dotykają miliony osób na całym świecie. Stanowią one wyzwania ze względu na zróżnicowane objawy, obciążenie ekonomiczne i ryzyko umieszczenia osoby w oddzielnym pomieszczeniu (izolacji) lub ograniczenia ruchu (unieruchomienia), szczególnie w przypadku agresywnego zachowania. Dlatego zaleca się przeprowadzenie rozmowy podsumowującej w celu ograniczenia stosowania i skrócenia czasu trwania tych środków. Ma ona na celu zapewnienie bezpieczeństwa przy jednoczesnym uwzględnieniu kwestii etycznych i potencjalnych szkód psychologicznych, jakie mogą one wywoływać.

Izolacja to środek przymusu polegający na zamknięciu osoby w oddzielnym pomieszczeniu na oddziale psychiatrycznym. Unieruchomienie oznacza uniemożliwienie choremu poruszania się poprzez przytrzymywanie przez personel lub zastosowanie innych środków, takich jak pasy. Środki te należy stosować wyłącznie w ostateczności, aby zapobiec wyrządzeniu krzywdy przez pacjenta sobie lub innym. Rozmowa podsumowująca jest formą terapii i można ją przeprowadzić po zastosowaniu środków przymusu. Jej celem jest umożliwienie personelowi oraz osobom, wobec których zastosowano środki przymusu, wyciągnięcia wniosków z tego zdarzenia i zapobiegania podobnym sytuacjom w przyszłości.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ocenić korzyści i szkody wynikające z rozmowy podsumowującej po zastosowaniu środków przymusu u chorych na schizofrenię lub psychozę typu schizofrenicznego.

Co zrobiliśmy?

Przeprowadziliśmy kompleksowe przeszukiwanie specjalistycznych baz danych, aby zidentyfikować badania, w których chorych na schizofrenię losowo przydzielano do jednej z 2 lub więcej grup terapeutycznych w celu ocenienia skuteczności rozmów podsumowujących po incydencie w opiece psychiatrycznej dorosłych.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy jedno istotne badanie, do którego włączono 109 osób. Badanie obejmowało przeprowadzanie standardowych rozmów podsumowujących incydent aż do momentu opuszczenia szpitala przez daną osobę. Osoby, które po zastosowaniu środków przymusu uczestniczyły w rozmowie podsumowującej, mogą być częściej ponownie poddawane izolacji niż osoby otrzymujące standardową opiekę, jednak wynik ten jest bardzo niepewny. Dane potwierdzające ten wynik pochodzą z jednego badania, dlatego też mamy do nich bardzo ograniczone zaufanie. Nie znaleźliśmy danych naukowych wskazujących na to, że pacjenci odczuwają mniejszy niepokój w trakcie lub bezpośrednio po incydencie, ani że są bardziej zadowoleni z opieki w porównaniu ze standardowym leczeniem. Również w tym przypadku mamy bardzo ograniczone zaufanie do wyników. Nie było wystarczających danych, aby określić zmiany w zachowaniu pacjentów ani występowanie niepożądanych lub szkodliwych efektów.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy bardzo ograniczone zaufanie do tych wyników, ponieważ znaleźliśmy tylko jedno niewielkie badanie, a jego projekt i sposób przedstawienia wyników budziły zastrzeżenia. Chociaż rozmowy podsumowujące po incydencie stosuje się powszechnie w środowisku klinicznym, aktualnie brakuje danych potwierdzających zasadność stosowania tej metody w jej aktualnej formie. Wyniki tego przeglądu sugerują zatem, że należy zachować ostrożność przy jej stosowaniu. W przeglądzie podkreślono potrzebę przeprowadzenia dalszych wysokiej jakości badań, aby dokładnie ocenić skutki rozmów podsumowujących po incydencie w ramach szpitalnej opieki psychiatrycznej. Wszelkie działania związane z przeprowadzeniem rozmowy podsumowującej incydent powinny być jasno opisane i określone, tak aby osoby wiedziały, w jaki sposób i dlaczego należy je stosować w codziennej praktyce.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejsze dane naukowe są aktualne do lutego 2023 r.

Najważniejsze informacje

• Stosowanie roztworów buforowych (zawierających substancje pomagające utrzymać stabilne stężenie kwasów we krwi) u dorosłych i dzieci w stanie krytycznym ma niewielki lub żaden wpływ na liczbę zgonów w szpitalu, w porównaniu ze stosowaniem 0,9% roztworu soli fizjologicznej (roztworu soli w wodzie).

• Stosowanie roztworów buforowych zamiast soli fizjologicznej prawdopodobnie ma niewielki lub żaden wpływ na liczbę pacjentów, u których dochodzi do nagłego uszkodzenia nerek wpływającego na ich funkcjonowanie (ostrego uszkodzenia nerek).

Czym jest resuscytacja u pacjentów w stanie krytycznym?

Resuscytacja to zbiór procedur medycznych stosowanych w leczeniu pacjentów z ciężkimi i nagłymi problemami zdrowotnymi. Ma ona na celu przede wszystkim przywrócenie bicia serca i oddychania.

Jakie płyny dożylne stosuje się podczas resuscytacji?

Płyny infuzyjne to roztwory soli na bazie wody. Stosuje się je jako środek leczniczy, aby zapewnić odpowiedni przepływ krwi do narządów i tkanek organizmu oraz dostarczyć wystarczającą ilość płynów. Pomagają one także utrzymać równowagę elektrolitową (soli). Płynoterapia stanowi podstawę leczenia wielu ciężkich chorób, takich jak sepsa (zagrażająca życiu reakcja organizmu na zakażenie), oparzenia i urazy. Stosuje się ją także w przypadku konieczności przeprowadzenia nagłych operacji.

Krystaloidy to rodzaj powszechnie stosowanych płynów infuzyjnych, który obejmuje 2 grupy roztworów.

• Roztwory krystaloidów buforowych zawierają substancje (bufory, takie jak mleczan, wodorowęglan lub octan), które pomagają utrzymać stałe pH (kwasowość) krwi

• Sól fizjologiczna 0,9% ma osmolarność (stężenie substancji rozpuszczonych) zbliżoną do krwi, chociaż jej skład elektrolitowy nie jest identyczny. Zawiera wyłącznie sód i chlorek, których stężenie jest większe niż we krwi.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ocenić korzyści wynikające ze stosowania roztworów buforowych u dorosłych i dzieci w stanie bardzo ciężkim (krytycznym). Między innymi u pacjentów z sepsą, urazami, oparzeniami lub wstrząsem, którzy nie przeszli planowego zabiegu chirurgicznego. Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy roztwory buforowe wywołują jakiekolwiek działania niepożądane.

Co zrobiliśmy?

W lipcu 2023 roku przeszukaliśmy medyczne bazy danych w celu znalezienia odpowiednich badań z randomizacją. W czerwcu 2025 roku ponownie przeanalizowaliśmy tę kwestię, ale badania przeprowadzone w ciągu ostatnich 2 lat nie zostały jeszcze uwzględnione w naszych wnioskach.

Połączyliśmy wyniki badań i oceniliśmy nasze zaufanie co do dostarczonych danych naukowych. Wzięliśmy pod uwagę takie czynniki, jak liczebność oraz zastosowane metody.

Czego się dowiedzieliśmy?

Odnaleźliśmy 34 badania, w których wzięło udział 37 859 dorosłych i dzieci cierpiących na ciężkie schorzenia. Pacjenci wymagali dożylnej terapii płynowej. Większość badań obejmowała umiarkowaną liczbę uczestników (od 22 do 230 osób), ale w 2 badaniach o największej liczebności łącznie wzięło udział 26 854 osoby. Badania przeprowadzono w 16 krajach.

Najważniejsze wyniki

• W porównaniu z 0,9% roztworem soli fizjologicznej, roztwory buforowe mają niewielki lub żaden wpływ na ryzyko zgonu podczas pobytu w szpitalu.

• Roztwory buforowe prawdopodobnie mają niewielki lub żaden wpływ na ryzyko wystąpienia ostrego uszkodzenia nerek.

• Wyniki badań nie dają jednoznacznej odpowiedzi na temat wpływu stosowania roztworów buforowych na ryzyko wystąpienia zaburzeń czynności narządów (nieprawidłowego funkcjonowania organizmu).

• Dane naukowe są również bardzo niejednoznaczne, jeśli chodzi o wpływ roztworów buforowych na stężenie elektrolitów – sodu i potasu. Roztwory buforowe mogą zmniejszać stężenie chlorków oraz zwiększać pH i stężenie wodorowęglanów.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Jesteśmy przekonani o wiarygodności danych naukowych dotyczących porównania śmiertelności w przypadku stosowania roztworów buforowych i 0,9% roztworu soli fizjologicznej.

Mamy umiarkowaną pewność co do danych naukowych dotyczących ostrego uszkodzenia nerek. Jest to spowodowane tym, że na ocenę czynności narządu (tj. tego, jak dobrze funkcjonuje) mogła wpłynąć świadomość lekarzy, czy dana osoba biorąca udział w badaniu otrzymała roztwór buforowy czy 0,9% roztwór soli fizjologicznej. Możliwe, że przyszłe badania przyniosą inne wyniki.

Nie mamy pewności co do danych naukowych dotyczących zaburzeń funkcjonowania układów narządów, ponieważ opierają się one jedynie na nielicznych przypadkach. Ponadto badanie, które w największym stopniu wpłynęło na te wyniki, nie zawierało jasnych informacji na temat liczby osób ani wyników, a uzyskanie dodatkowych informacji nie było możliwe.

Nie mamy pewności co do danych naukowych dotyczących zaburzeń elektrolitowych, ponieważ opierają się one na zbyt małej liczbie badań, żeby można było uznać je za pewne.

Kto sfinansował te badania?

26 badań zostało sfinansowanych przez rządy lub organizacje non-profit; 4 badania otrzymały finansowanie mieszane; 1 badania zostało sfinansowane przez przedsiębiorstwo. Nie jest jednak jasne, czym się ono zajmuje. W 9 badaniach nie podano żadnych szczegółów dotyczących finansowania.

Jak aktualny jest ten przegląd?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją naszego poprzedniego przeglądu. Zawarte w nim dane naukowe opierają się na przeszukaniach, które przeprowadziliśmy w lipcu 2023 roku. W czerwcu 2025 r. ponownie przeszukaliśmy bazy danych. Uzyskane wyniki uwzględnimy w następnej aktualizacji przeglądu.

Najważniejsze informacje

– Dane naukowe dotyczące stosowania ćwiczeń wzmacniających w leczeniu tendinopatii więzadła rzepki (bólu w przedniej części kolana oraz ścięgnie) są bardzo niepewne, co utrudnia wyciągnięcie jednoznacznych wniosków.

– W przypadku sportowców nie ma pewności, czy aktywność fizyczna zmniejsza natężenie bólu w porównaniu z niestosowaniem leczenia. Ćwiczenia wzmacniające mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na sprawność w porównaniu z niestosowaniem leczenia. Mogą one także mieć niewielki lub żaden wpływ na sprawność i natężenie bólu w porównaniu z wykonywaniem iniekcji glikokortykosteroidów (GKS; leków przeciwzapalnych).

– Nie jest jasne, czy ćwiczenia te są skuteczniejsze od zabiegu chirurgicznego w łagodzeniu bólu lub poprawie sprawności. Wśród sportowców odnotowano podobne prawdopodobieństwo osiągnięcia sukcesu leczenia i powrotu do uprawiania sportu zarówno w przypadku ćwiczeń wzmacniających, jak i zabiegów chirurgicznych.

Czym jest tendinopatia więzadła rzepki?

Osoby cierpiące na tendinopatię więzadła rzepki (tzw. kolano skoczka) odczuwają zazwyczaj ból i wrażliwość przy uciskaniu ścięgna z przodu kolana (łączącego mięśnie z kośćmi). Problem ten często dotyka osób wykonujących czynności, które wymagają powtarzających się skoków, hamowania, kopania lub biegania. Tendinopatia więzadła rzepki może prowadzić do niepełnosprawności zarówno u osób nieuprawiających sportu, jak również u zawodowych sportowców, co znacząco wpływa na wyniki sportowe oraz długość kariery.

Jak wygląda leczenie tendinopatii więzadła rzepki?

Jedną z głównych metod leczenia zapalenia więzadła rzepki są ćwiczenia fizyczne, zwłaszcza wzmacniające. Inne możliwości to m.in. stosowanie leków przeciwzapalnych (np. iniekcje GKS) oraz, w niektórych przypadkach, zabieg chirurgiczny. Do innych stosowanych metod leczenia należą: iniekcja osocza bogatopłytkowego (wstrzyknięcie do kolana skoncentrowanego składnika krwi), terapia ultradźwiękowa (wykorzystująca fale dźwiękowe w celu złagodzenia bólu i wspomagania gojenia), laseroterapia (wykorzystująca skupione światło w celu zmniejszenia natężenia bólu i obrzęku oraz przyspieszenia gojenia) oraz terapia falami uderzeniowymi (wykorzystująca fale infradźwiękowe o wysokiej energii w celu stymulacji procesu gojenia i złagodzenia bólu).

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których ćwiczenia fizyczne porównywano z innymi metodami (np. stosowaniem leków przeciwzapalnych [iniekcjami GKS], zabiegiem chirurgicznym oraz z niestosowaniem leczenia) u osób z tendinopatią więzadła rzepki. Zebraliśmy dane dotyczące natężenia bólu, sprawności, skuteczności leczenia, jakości życia, powrotu do uprawiania sportu oraz działań niepożądanych, a także oceniliśmy naszą pewność co do uzyskanych wyników.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 7 badań opublikowanych w latach 1989–2022, których wyniki raportowano w języku angielskim. 2 badania przeprowadzono w Norwegii, a pozostałe w Danii, Niemczech, Grecji, Polsce i w Stanach Zjednoczonych.

Kluczowe wyniki

Natężenie bólu (oceniane w skali od 0 do 100 pkt, gdzie mniejszy wynik oznacza mniejsze natężenie bólu) pod koniec leczenia.

Nie mamy pewności, czy aktywność fizyczna zmniejsza natężenie bólu w porównaniu z niestosowaniem leczenia.

– Osoby z grupy wykonującej ćwiczenia oceniły swoje natężenie bólu na 27 punktów.

– Osoby z grupy, która nie była leczona, oceniły swoje natężenie bólu na 62 punkty.

Ćwiczenia fizyczne mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na natężenie bólu w porównaniu z iniekcją GKS.

– Osoby z grupy ćwiczącej oceniły swoje natężenie bólu na 24 punkty.

– Osoby z grupy otrzymującej iniekcje GKS oceniły swoje natężenie bólu na 18 punktów.

Nie mamy pewności, czy aktywność fizyczna zmniejsza natężenie bólu w porównaniu z zabiegiem chirurgicznym.

– Osoby z grupy ćwiczącej oceniły swoje natężenie bólu na 13 punktów.

– Osoby z grupy poddanej zabiegowi chirurgicznemu oceniły swoje natężenie bólu na 17 punktów.

Sprawność (oceniana w skali od 0 do 100 pkt, gdzie mniejszy wynik oznacza większą sprawność) pod koniec leczenia.

Ćwiczenia fizyczne mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na sprawność w porównaniu z niestosowaniem leczenia.

– Osoby z grupy ćwiczącej oceniły sprawność swoich kolan na 72 punkty.

– Osoby z grupy niepoddanej leczeniu oceniły sprawność swoich kolan na 65 punktów.

Ćwiczenia fizyczne mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na sprawność w porównaniu z iniekcją GKS.

– Osoby z grupy ćwiczącej oceniły sprawność swoich kolan na 76 punktów.

– Osoby z grupy otrzymującej iniekcje GKS oceniły sprawność swoich kolan na 82 punkty.

Nie mamy pewności, czy ćwiczenia fizyczne wpływają negatywnie na sprawność w porównaniu z zabiegiem chirurgicznym.

– Osoby z grupy ćwiczącej oceniły sprawność swoich kolan na 52 punkty.

– Osoby z grupy poddanej zabiegowi chirurgicznemu oceniły sprawność swoich kolan na 45 punktów.

Sukces leczenia (oceniany w skali od -5 do +5, gdzie +5 oznacza maksymalną poprawę) pod koniec leczenia.

Ćwiczenia fizyczne mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na prawdopodobieństwo osiągnięcia sukcesu leczenia w porównaniu z zabiegiem chirurgicznym.

– Osoby z grupy ćwiczącej oceniły swoje postępy na 1,7 punktu.

– Osoby z grupy poddanej zabiegowi chirurgicznemu oceniły swoje postępy na 0,2 punktu.

Powrót do uprawiania sportu oceniany po 12 miesiącach.

Ćwiczenia fizyczne mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na prawdopodobieństwo powrotu do uprawiania sportu w porównaniu z zabiegiem chirurgicznym.

– 85 na 100 osób powróciło do uprawiania sportu po terapii ruchowej.

– 86 na 100 osób powróciło do uprawiania sportu po zabiegu chirurgicznym.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Skuteczność ćwiczeń wzmacniających u sportowców jest niepewna. Przeprowadzono niewiele badań o zróżnicowanej jakości, którymi objęto niewielką liczbę osób. Wszystkie badania obejmowały wyłącznie sportowców, więc ich wyniki mogą nie mieć zastosowania w przypadku osób, które nie są sportowcami. W żadnym z badań nie raportowano działań niepożądanych.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane są aktualne do 5 września 2023 roku.

Najważniejsze informacje

• Badania obrazowe, takie jak sonohisterosalpingografia (sono-HSG), histerosalpingografia (HSG) oraz przezpochwowa hydrolaparoskopia (THL), pozwalają wiarygodnie ocenić, czy jajowody są niedrożne.

• Wydaje się, że badanie HSG częściej niż badanie sono-HSG i THL wskazuje na niedrożność jajowodów, mimo że w rzeczywistości tak nie jest.

• Potrzebne są dalsze badania porównujące poszczególne metody diagnostyczne oraz dotyczące jajowodów wypełnionych płynem i histerosalpingografii metodą rezonansu magnetycznego (MR-HSG).

Dlaczego tak ważne jest rozpoznanie niedrożności jajowodów?

Jajowody łączą jajniki z macicą. Zablokowane jajowody mogą uniemożliwić zajście w ciążę, ponieważ komórka jajowa i plemnik nie mogą się spotkać. Rozpoznanie niedrożności jajowodów oraz wodniaków jajowodów (ang. hydrosalpinx) ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniego leczenia. Zazwyczaj stosuje się chirurgię przez małe nacięcia (laparoskopię z użyciem barwnika), jednak metoda ta jest inwazyjna i kosztowna. Opracowano alternatywne badania wykorzystujące metody obrazowania, które są tańsze i mniej inwazyjne oraz mogą być wykonywane podczas wizyty ambulatoryjnej.

Jakie badania obrazowe są stosowane?

• Sonohisterosalpingografia (sono-HSG): do macicy wprowadza się roztwór soli fizjologicznej lub piankę, a następnie za pomocą ultrasonografii wewnętrznej sprawdza się, czy płyn przepływa przez jajowody.

• Histerosalpingografia (HSG): do macicy wprowadza się płyn kontrastowy, a zdjęcia rentgenowskie pokazują, czy przepływa on przez jajowody.

• Hydrolaparoskopia przezpochwowa (THL): przez ściankę pochwy wprowadza się niewielką kamerę. Jednocześnie do macicy wprowadza się sól fizjologiczną, aby sprawdzić, czy przepływa ona przez jajowody.

• Histerosalpingografia rezonansu magnetycznego (MR-HSG): zabieg podobny do HSG, z tą różnicą, że do uzyskania szczegółowych obrazów jajowodów wykorzystuje się rezonans magnetyczny (MRI).

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, jak skutecznie badania te pozwalają wykryć niedrożność jajowodów oraz obecność płynu w jajowodach w porównaniu z tradycyjnym badaniem przy użyciu chirurgii laparoskopowej.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których te metody obrazowania porównano z tradycyjną chirurgią laparoskopową. Zebraliśmy wyniki wszystkich badań i sprawdziliśmy, jak skutecznie każde z tych badań pozwala stwierdzić, czy jajowody są zablokowane, czy też wypełnione płynem.

Czego się dowiedzieliśmy?

W przeglądzie uwzględniono 21 badań obejmujących łącznie 1939 kobiet:

• 8 badań dotyczyło sono-HSG;

• 8 badań dotyczyło HSG;

• 3 badania dotyczyły TLH;

• nie odnaleziono badań dotyczących MR-HSG;

• 2 badania dotyczyły zarówno sono-HSG i HSG

Tylko w dwóch badaniach dotyczących sono-HSG i w dwóch badaniach dotyczących HSG odnotowano obecność płynu w jajowodach.

Trzy badania nie były w języku angielskim; przetłumaczono je za pomocą narzędzi internetowych. W dziewięciu badaniach nie wyjaśniono jednoznacznie, czy uczestniczkami były kobiety z niskim, czy wysokim ryzykiem niedrożności jajowodów. W siedmiu badaniach nie podano, czy badania przeprowadziła osoba przeszkolona.

Niedrożne jajowody

Badania Sono-HSG, HSG i THL są wiarygodnymi badaniami diagnostycznymi pozwalającymi wykryć niedrożność jajowodów. HSG może częściej niż sono-HSG i THL sugerować, że jajowody są zablokowane, mimo że w rzeczywistości jest inaczej.

Gdyby u 1000 kobiet przeprowadzono badania obrazowe w celu wykrycia niedrożności jajowodów i u 182 z nich faktycznie stwierdzono niedrożność obu jajowodów (liczba ta opiera się na częstości występowania tego schorzenia w uwzględnionych przez nas badaniach), to:

• dla sono-HSG: 186 kobietom powiedziano by, że mają niedrożne jajowody na podstawie wyników sono-HSG. Spośród nich u 8 kobiet jajowody byłyby w rzeczywistości drożne; 814 kobietom powiedziano by, że ich jajowody są drożne, a spośród nich u 4 kobiet jajowody byłyby w rzeczywistości niedrożne.

• dla HSG: 189 kobietom powiedziano by, że mają niedrożne jajowody na podstawie wyników HSG. Spośród nich u 49 kobiet jajowody byłyby rzeczywiście drożne; 811 kobietom powiedziano by, że ich jajowody są drożne, a spośród nich u 57 kobiet jajowody byłyby w rzeczywistości niedrożne.

• dla THL: 181 kobietom powiedziano by, że mają niedrożne jajowody na podstawie wyników badania THL. Spośród nich u 8 kobiet jajowody byłyby rzeczywiście drożne; 819 kobietom powiedziano by, że ich jajowody są drożne, a spośród nich u 9 kobiet jajowody byłyby w rzeczywistości niedrożne.

Jajowody wypełnione płynem (wodniak jajowodu)

• Jedno badanie sono-HSG przedstawiało wyniki w podziale na jajowody, a drugie w podziale na kobiety, dlatego nie mogliśmy połączyć ich wyników.

• Dwa badania HSG przedstawiały wyniki w podziale na jajowody. Wyniki badań wykazały, że wszystkie kobiety, u których stwierdzono obecność płynu w jajowodach, cierpiały na tę chorobę, natomiast cztery na 100 kobiet z tym objawem nie cierpiały na tę chorobę.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych?

Uwzględnione badania analizowały niedrożność jednego jajowodu, niedrożność jednostronną lub obustronną. Tylko nieliczne badania raportowały każdą z tych kwestii dla każdego testu, dlatego trudno było wyciągnąć wnioski. Ponadto tylko w nielicznych badaniach porównano ze sobą różne metody obrazowania, więc nie możemy jednoznacznie stwierdzić, która z nich jest lepsza.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne na listopad 2023 r.