Najważniejsze informacje

• Po przeszczepie nerki (zabiegu chirurgicznym polegającym na przeniesieniu nerki od jednej osoby – dawcy – do drugiej osoby – biorcy) może upłynąć kilka dni, zanim nerka zacznie funkcjonować, zwłaszcza jeśli dawca był w podeszłym wieku lub przez dłuższy czas nerka pozbawiona była dopływu krwi.

• Nadal nie wiadomo, jakie leczenie jest najskuteczniejsze w przypadku osób obciążonych dużym ryzykiem wystąpienia opóźnionej funkcji przeszczepu. Aktualnie dostępne opcje obejmują opóźnienie stosowania leku zapobiegającego odrzuceniu przeszczepu, zwanego inhibitorem kalcyneuryny, albo rozpoczęcie jego stosowania od mniejszej dawki.

Jak wygląda leczenie niewydolności nerek?

Przeszczep nerki (zabieg chirurgiczny polegający na przeniesieniu nerki od jednej osoby – dawcy – do drugiej osoby – biorcy) jest preferowaną metodą leczenia u większości osób z niewydolnością nerek, ponieważ poprawia jakość życia oraz eliminuje konieczność stosowania dializ (zabiegu polegającego na usuwaniu za pomocą aparatury produktów przemiany materii oraz nadmiaru soli i płynów z krwi, gdy nerki przestają prawidłowo funkcjonować). Po przeszczepie może minąć kilka dni, zanim zacznie ona prawidłowo funkcjonować. Stan ten nazywa się opóźnioną funkcją przeszczepu. Opóźnienie to występuje częściej, gdy nerka pochodzi od osoby starszej (zwykle powyżej 50. roku życia) lub zmarłej z powodu choroby serca, a także gdy nerka była przechowywana przez dłuższy czas bez przepływu krwi. Nadal nie wiadomo, jakie leczenie jest najskuteczniejsze w przypadku osób obciążonych dużym ryzykiem wystąpienia opóźnionej rekonwalescencji. Niektóre metody polegają na opóźnieniu rozpoczęcia stosowania inhibitorów kalcyneuryny (leków immunosupresyjnych, które osłabiają układ odpornościowy organizmu oraz zapobiegają odrzuceniu przeszczepionej nerki) lub na stosowaniu ich w mniejszych dawkach.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy opóźnienie rozpoczęcia leczenia lub rozpoczęcie terapii inhibitorami kalcyneuryny od mniejszej dawki może zmniejszyć ryzyko opóźnionej rekonwalescencji nerek.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy jakichkolwiek badań, w których porównano korzyści i szkody wynikające z losowego przydzielania do jednej z grup: opóźnionego rozpoczęcia leczenia inhibitorami kalcyneuryny albo stosowania tych leków w mniejszych dawkach u osób po przeszczepie nerki, u których występuje ryzyko opóźnionej funkcji przeszczepu po operacji.

Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy pewność względem danych naukowych na podstawie takich kryteriów, jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Przeanalizowaliśmy 12 badań, obejmujących 2230 losowo przydzielonych uczestników, w których porównano opóźnione i wczesne rozpoczęcie leczenia oraz mniejszą dawkę początkową ze standardową dawką inhibitorów kalcyneuryny u biorców przeszczepów nerek obciążonych dużym ryzykiem opóźnionej rekonwalescencji nerki.

Wszystkie badania przeprowadzono w Europie. Około 60% uczestników stanowili mężczyźni, co odzwierciedla przewidywany odsetek populacji wśród osób poddanych terapii nerkozastępczej w Europie. Różnica w opóźnionej rekonwalescencji nerki lub ryzyku ostrego odrzucenia przeszczepu może być niewielka lub żadna pomiędzy każdą z ocenianych strategii. Może się również okazać, że różnice dotyczące czynności nerek, ryzyka zgonu lub zakażeń między grupami są niewielkie lub nie ma ich wcale.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy niewielkie zaufanie do tych danych naukowych, ponieważ w badaniach stosowano różne rodzaje dodatkowych metod leczenia, a większość z nich opublikowano ponad 10 lat temu.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do 11 grudnia 2024 roku.

Najważniejsze informacje

Ostry ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa (trwający krócej niż 6 tygodni)

• Zalecenie pozostania aktywnym prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu i poprawia sprawność w porównaniu z zaleceniem leżenia w łóżku.

Podostry ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa (trwający od 6 do 12 tygodni)

• Terapie multidyscyplinarne, w porównaniu ze standardową opieką, prawdopodobnie pomagają zmniejszyć natężenie bólu.
• Manipulacja kręgosłupa prawdopodobnie nie poprawia sprawności w porównaniu z placebo (czyli pozorowanym lub nieaktywnym leczeniem, które ma przypominać faktyczne leczenie, ale nie obejmuje stosowania substancji czynnych, ani nie wywiera zamierzonego efektu terapeutycznego).

Przewlekły ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa (trwający dłużej niż 12 tygodni)

• Akupunktura, w porównaniu z placebo oraz niestosowaniem leczenia/standardową opieką, prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu i poprawia sprawność.
• Terapia ruchowa, w porównaniu z placebo oraz niestosowaniem leczenia/standardową opieką, prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu i poprawia sprawność.
• Trakcja kręgosłupa prawdopodobnie nie zmniejsza natężenia bólu w porównaniu z pozorowaną trakcją kręgosłupa.
• Leczenie multidyscyplinarne, w porównaniu ze standardową opieką, prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu i poprawia sprawność.
• Terapie psychologiczne, w porównaniu ze standardową opieką, prawdopodobnie zmniejszają natężenie bólu, ale nie wpływają na sprawność.

Co to jest ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa i jak się go leczy?

Ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa (tzw. ból krzyża) to powszechna dolegliwość, która może wiązać się z niepełnosprawnością i obniżoną jakością życia. W większości przypadków bólu odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa przyczyna dolegliwości pozostaje nieznana i określa się go jako „nieswoisty”. Dostępnych jest wiele rodzajów leczenia niefarmakologicznego i niechirurgicznego dla osób cierpiących na ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa o różnym czasie trwania. Rozróżniamy ból: ostry (trwający krócej niż 6 tygodni), podostry (trwający od 6 do 12 tygodni) oraz przewlekły (trwający dłużej niż 12 tygodni). Istnieje potrzeba zapewnienia pracownikom ochrony zdrowia i pacjentom przystępnych, wysokiej jakości informacji na temat korzyści i bezpieczeństwa metod leczenia niefarmakologicznego i niechirurgicznego. Ma to umożliwić skuteczniejsze kontrolowanie bólu odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy podsumować dane naukowe pochodzące z przeglądów Cochrane. Dotyczyły one skuteczności i bezpieczeństwa metod leczenia niefarmakologicznego i niechirurgicznego u dorosłych z nieswoistym bólem odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa.

Co zrobiliśmy?
Znaleźliśmy 31 przeglądów, które obejmowały 644 badania z udziałem 97 183 uczestników. W badaniach tych analizowano skuteczność 27 różnych metod leczenia bólu odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa.

Czego się dowiedzieliśmy?

W przypadku osób cierpiących na ostry lub podostry ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa stwierdziliśmy, że zalecanie pozostawania aktywnym prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu w perspektywie krótkoterminowej (tj. do 3 miesięcy), w porównaniu z zaleceniem leżenia w łóżku. Ustaliliśmy, że terapie multidyscyplinarne prawdopodobnie zmniejszają natężenie bólu w perspektywie długoterminowej (tj. po 12 miesiącach lub później). Manipulacja kręgosłupa prawdopodobnie nie poprawia sprawności w perspektywie krótkoterminowej.

W przypadku osób cierpiących na przewlekły ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa ustaliliśmy, że akupunktura, ćwiczenia fizyczne i terapie psychologiczne prawdopodobnie zmniejszają natężenie bólu w perspektywie krótko- i średnioterminowej (tj. od 3 do 12 miesięcy). Akupunktura i ćwiczenia fizyczne prawdopodobnie poprawiają również sprawność w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Terapie multidyscyplinarne prawdopodobnie zmniejszają natężenie bólu i poprawiają sprawność w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Trakcja prawdopodobnie nie zmniejsza natężenia bólu w perspektywie krótkoterminowej.

Mamy mniejszą pewność co do skuteczności innych niefarmakologicznych i niechirurgicznych działań w zakresie leczenia bólu odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa.

Interwencje niefarmakologiczne i niechirurgiczne mogą nie wiązać się z ciężkimi zdarzeniami niepożądanymi (tj. niechcianymi, szkodliwymi).

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy ograniczoną pewność co do przedstawionych danych naukowych, ponieważ stwierdziliśmy, że w 38% przeglądów nie zastosowano najbardziej rygorystycznych z dostępnych metod. Prawie ¾ przeglądów opublikowano przed 2020 r., co oznacza, że zawarte w nich dane naukowe mogą być już stosunkowo nieaktualne. Konieczne jest zaktualizowanie niektórych przeglądów Cochrane zgodnie z zalecanymi wytycznymi.

Ze względu na jakość dostępnych danych naukowych nadal nie mamy pewności co do korzyści i zagrożeń związanych z wieloma metodami leczenia niefarmakologicznego i niechirurgicznego. Stosuje się je jednak powszechnie w praktyce klinicznej w przypadku bólu odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa. Zachęcamy pracowników ochrony zdrowia, pacjentów oraz organizacje finansujące badania nad bólem odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa do korzystania z niniejszej syntezy w celu podejmowania świadomych decyzji dotyczących leczenia.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejszy przegląd jest aktualny do kwietnia 2023 r. Jednak ⅓ (10 z 31) przeglądów ma ponad 15 lat, co oznacza, że zawarte w nich dane naukowe są jeszcze mniej aktualne.

Pytanie badawcze

Naszym celem było ustalenie, czy istnieją różnice w wynikach leczenia niemowląt i małych dzieci z ostrą niewydolnością oddechową (ang. acute respiratory distress syndrome, ARDS) podłączonych do respiratora. Analizowaliśmy, czy wyniki są zależne od ułożenia ciała, porównując ułożenie na brzuchu (pozycja pronacyjna), ułożenie na plecach (pozycja supinacyjna) oraz ułożenie na boku.

Wprowadzenie

ARDS jest jedną z najczęstszych przyczyn hospitalizacji i zgonów niemowląt i małych dzieci na całym świecie. W przypadku hospitalizacji dzieci z ciężką niewydolnością oddechową leczenie może obejmować podawanie dodatkowego tlenu, z zastosowaniem respiratora lub bez. Takie próby zwiększenia natlenienia mogą spowodować uszkodzenie płuc. Niemowlęta i dzieci z niewydolnością oddechową, ułożone w określonych pozycjach, mogą czuć się bardziej komfortowo, łatwiej oddychać i osiągać lepsze wyniki leczenia. Jednak różne pozycje ciała mogą także zwiększać ryzyko wystąpienia niepożądanych skutków, takich jak niedrożność rurki intubacyjnej (rurki łączącej pacjenta z respiratorem) oraz przypadkowa ekstubacja (wyjęcie rurki). Aby to sprawdzić, przeanalizowaliśmy literaturę w celu zidentyfikowania badań z randomizacją (RCT) oraz badań z quasi-randomizacją (quasi-RCT). W badaniach tych porównano ułożenie w dwóch lub więcej pozycjach ciała w opiece nad niemowlętami i dziećmi hospitalizowanymi z powodu ARDS.

Data wyszukiwania danych

Dane są aktualne na dzień 26 lipca 2021 roku.

Charakterystyka badań

W analizie uwzględniliśmy 6 badań, w których wzięło udział łącznie 198 uczestników w wieku od 4 tygodni do 16 lat. Większość z nich była podłączona do respiratora. Czas rozpoczęcia interwencji wahał się od 15 minut do maksymalnie 7 dni po ułożeniu dziecka w łóżku szpitalnym. Tylko niewielka grupa (n = 15) dzieci nie była podłączona do respiratora.

Źródła finansowania badań

Badania zawarte w niniejszym przeglądzie były finansowane przez instytucje publiczne.

Kluczowe wyniki

Pozycja leżąca na brzuchu wydawała się poprawiać utlenowanie krwi (wskaźnik oksygenacji, który określa ciężkość zaburzeń utlenowania – im jego wartość jest większa, tym u chorego trudniej uzyskać prawidłowe wysycenie hemoglobiny tlenem – przyp. tłum.) w porównaniu z pozycją leżącą na plecach. Wniosek ten oparto na danych pochodzących z 3 badań, w których wzięło udział 141 dzieci. W jednym badaniu z udziałem 102 dzieci odnotowano działania niepożądane, które nie różniły się w zależności od pozycji. W jednym badaniu z udziałem 50 dzieci porównano pozycję supinacyjną z innymi pozycjami i nie udało się wykazać spójnych różnic w utlenowaniu krwi. Nie ma wystarczających danych, aby wyciągać jakiekolwiek wnioski dotyczące korzyści i szkód związanych z przyjmowaniem różnych pozycji przez niemowlęta i dzieci z ARDS.

Należy pamiętać, że dzieci te były hospitalizowane i podłączone do aparatury wspomagającej oddychanie. Ze względu na związek między ułożeniem na brzuchu a zespołem nagłej śmierci łóżeczkowej (ang. sudden infant death syndrome, SIDS) dzieci nie powinny być układane na brzuchu, chyba że przebywają w szpitalu, a ich oddech jest stale monitorowany.Wiarygodność danych naukowych

Wyniki tego przeglądu są ograniczone ze względu na niewielką liczbę zidentyfikowanych badań, z których 5 obejmowało mniej niż 40 uczestników, krótki czas trwania interwencji oraz brak opisu sposobu, w jaki autorzy badań ocenili ryzyko błędu systematycznego. Ogólnie rzecz biorąc, nie mamy pewności, w jaki sposób różne pozycje wpływają na nasze główne wyniki, takie jak utlenowanie krwi. Oznacza to, że konieczne są dalsze badania, aby zwiększyć pewność naszych wyników.

Najważniejsze informacje

• Rysperydon i arypiprazol mogą łagodzić objawy drażliwości, natomiast lurazydon prawdopodobnie wywiera jedynie niewielki lub żaden wpływ u dzieci z autyzmem.

• Istnieje znaczna niepewność co do wpływu tych leków na agresję, przyrost masy ciała i nieprawidłowe ruchy ciała (np. drżenie) u dzieci z autyzmem.

• Leki te mogą łagodzić objawy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (niechciane myśli [obsesje] i powtarzające się zachowania [kompulsje]) oraz nietypowe zachowania komunikacyjne u dzieci z autyzmem.

• Nie byliśmy w stanie dokładnie zbadać korzyści i szkód związanych ze stosowaniem tych leków u dorosłych osób z autyzmem, ponieważ dostępne dane są ograniczone.

Czym jest autyzm?

Autyzm, znany również jako zaburzenie ze spektrum autyzmu lub stan ze spektrum autyzmu, to zaburzenie rozwojowe, które wpływa na komunikację, interakcje społeczne i zachowanie.

Czym są atypowe leki przeciwpsychotyczne?

Leki przeciwpsychotyczne stosuje się przede wszystkim w leczeniu zaburzeń psychicznych. Działają one poprzez utrzymywanie w mózgu równowagi niektórych neuroprzekaźników (naturalnie występujących substancji chemicznych umożliwiających komunikację między komórkami nerwowymi w całym organizmie, np. dopaminy). Pozwala to złagodzić szereg objawów. Atypowe leki przeciwpsychotyczne posiadają inne korzyści i szkody niż klasyczne leki przeciwpsychotyczne.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Naszym celem było porównanie skuteczności atypowych leków przeciwpsychotycznych w łagodzeniu drażliwości u dzieci i dorosłych z zaburzeniem ze spektrum autyzmu. Ponadto chcieliśmy zbadać ich skuteczność oraz potencjalne skutki uboczne w odniesieniu do innych objawów.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których porównano różne atypowe leki przeciwpsychotyczne z placebo (leczeniem pozorowanym) lub z innym atypowym lekiem przeciwpsychotycznym. Badania te obejmowały osoby, u których rozpoznano zaburzenia ze spektrum autyzmu.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 17 badań obejmujących 1027 osób. Większość badań dotyczyła dzieci, tylko w jednym z nich uwzględniono osoby dorosłe.

Niektóre atypowe leki przeciwpsychotyczne, takie jak rysperydon i arypiprazol, mogą w krótkim okresie łagodzić drażliwość u dzieci z zaburzeniem ze spektrum autyzmu w przeciwieństwie do lurazydonu, który prawdopodobnie ma niewielki lub żaden wpływ. Atypowe leki przeciwpsychotyczne mogą łagodzić objawy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych oraz ograniczać nietypowe zachowania komunikacyjne. Nie mamy pewności co do wpływu na agresję i przyrost masy ciała oraz niepożądane efekty związane z ruchem.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Wiarygodność danych naukowych wahała się od umiarkowanej do bardzo niskiej. Chociaż mamy większą pewność co do niektórych wskaźników i objawów, takich jak drażliwość, nadal potrzebne są solidniejsze dane naukowe. Jeszcze mniej pewności mamy co do takich wskaźników jak przyrost masy ciała i efekty niepożądane związane z ruchem. Wynika to głównie z tego, że badania były małe, a wyniki zróżnicowane. Dodatkowo większość dostępnych danych pochodziła z badań krótkoterminowych.

Jak aktualne są przedstawione informacje?

Przedstawione informacje są aktualne do stycznia 2024 r.

Najważniejsze informacje

- Audyt i informacja zwrotna w ochronie zdrowia polegają na ocenie efektów pracy personelu medycznego i porównaniu ich ze standardami zawodowymi (audyt). Następnie pracownicy ochrony zdrowia otrzymują wyniki tego porównania (informację zwrotną). Ma to na celu pomóc im poprawić jakość ich pracy.

- Audyt i informacja zwrotna pomagają w niewielkim lub umiarkowanym stopniu poprawić wyniki pracy pracowników ochrony zdrowia. Najlepsze efekty osiąga się wtedy, gdy pracownicy ochrony zdrowia mogą porównać swoje wyniki z wynikami najlepszych osób w branży, a informacja zwrotna koncentruje się na najważniejszych obszarach wymagających poprawy oraz zawiera wskazówki dotyczące wprowadzania zmian. Audyt i informacja zwrotna mogą być jeszcze skuteczniejsze, gdy łączy się je z dodatkowymi formami wsparcia, na przykład w postaci systemów przypomnień lub z dodatkowymi szkoleniami.

- Przyszłe badania powinny skupić się na znalezieniu najlepszych sposobów udoskonalenia działań opartych na audycie i informacji zwrotnej.

Co rozumie się pod pojęciem „audyt i informacja zwrotna” w ochronie zdrowia?

Audyt i informację zwrotną często stosuje się w organizacjach ochrony zdrowia w celu poprawy wyników pracy personelu medycznego. W ramach procesu oceny i informacji zwrotnej ocenia się praktykę zawodową lub wyniki pracy danej osoby, a następnie porównuje się je z normami zawodowymi lub wyznaczonymi celami. Innymi słowy, przeprowadza się „audyt” ich pracy zawodowej. W części dotyczącej „informacji zwrotnej” pracownicy ochrony zdrowia otrzymują wyniki tego porównania. Celem tego procesu jest zachęcenie ich do podejmowania działań lub wprowadzania zmian w celu dostosowania się do obowiązujących standardów.

Co zrobiliśmy?

Przeszukaliśmy bazy danych w poszukiwaniu wszystkich badań, w których pracowników ochrony zdrowia losowo przydzielono do grup otrzymujących audyt i informację zwrotną, a następnie oceniono wpływ tych działań na ich praktykę zawodową.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 292 badania spełniające te kryteria. Ustaliliśmy, że audyt i informację zwrotną często stosuje się w połączeniu z innymi strategiami mającymi na celu poprawę jakości opieki, takimi jak spotkania edukacyjne czy przypomnienia. W większości badań oceniano wpływ audytu i informacji zwrotnej na pracę lekarzy, ale część z nich dotyczyła także pielęgniarek lub farmaceutów. Audyt i informacja zwrotna miały wpływać na ich pracę w różnych obszarach, między innymi na prawidłowe przepisywanie leków na receptę lub zlecanie badań.

Sposób przeprowadzania audytu i przekazywania informacji zwrotnej różnił się znacznie w poszczególnych badaniach. Czasami pracownicy ochrony zdrowia otrzymywali informacje zwrotne ustnie, innym razem pisemnie, za pośrednictwem elektronicznego panelu wyników lub z wykorzystaniem kilku różnych metod jednocześnie. W niektórych badaniach informację zwrotną przekazywali badacze odpowiedzialni za badanie, a w innych – przełożeni lub współpracownicy. W niektórych badaniach pracownicy ochrony zdrowia otrzymywali informację zwrotną tylko raz, a w innych co miesiąc. Czasami otrzymywali oni również pomoc lub wsparcie przy opracowywaniu planu działania zawierającego sugestie lub porady dotyczące poprawy wyników.

Najważniejsze wyniki Co się dzieje, gdy pracownicy ochrony zdrowia są objęci audytem i otrzymują informację zwrotną?

Wpływ audytu i informacji zwrotnej różnił się pomiędzy badaniami, ale najczęściej prowadzą one do niewielkiej lub umiarkowanej poprawy jakości opieki nad pacjentem.

Ocena i informacja zwrotna są najskuteczniejsze, gdy ich odbiorcy widzą, jak ich wyniki wypadają na tle najlepiej pracujących współpracowników, gdy pomagają zidentyfikować i podjąć działania w istotnych kwestiach klinicznych, oraz gdy koncentrują się na obszarach, w których pracownicy ochrony zdrowia mają duże możliwości poprawy. Inne cechy procesu oceny i informacji zwrotnej, które wiążą się z większą skutecznością, to: skupienie się na ocenie praktyki konkretnego odbiorcy (a nie jego zespołu czy organizacji), informacja pochodząca od szanowanego współpracownika, z którym odbiorca ma już nawiązane relacje, wykorzystanie różnych form przekazu (np. ustnej i pisemnej) oraz zawarcie planu działania zawierającego wskazówki dotyczące poprawy.

Ponadto skuteczność audytu i informacji zwrotnej może ulec zmianie w połączeniu z innymi strategiami mającymi na celu poprawę jakości opieki, takimi jak działania edukacyjne czy przypomnienia.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Jakość danych naukowych jest umiarkowana i konieczne są dalsze badania, aby ustalić, które elementy audytu i informacji zwrotnej mają największe szanse przynieść najlepsze efekty w różnych sytuacjach.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją naszego poprzedniego przeglądu. Dane naukowe są aktualne do czerwca 2020 roku.

Najważniejsze informacje

U osób, które miały wcześniej gorączkę reumatyczną (organizm atakuje sam siebie w odpowiedzi na infekcję bakteryjną) lub mają reumatyczną chorobę serca (długotrwałe uszkodzenie serca spowodowane gorączką reumatyczną):

- długotrwałe stosowanie antybiotyków (w postaci iniekcji do mięśni co miesiąc lub przyjmowane codziennie w postaci tabletek) prawdopodobnie zmniejsza ryzyko wystąpienia większej liczby epizodów gorączki reumatycznej w porównaniu z brakiem antybiotyków;

- antybiotyki domięśniowe prawdopodobnie zmniejszają progresję (pogorszenie) wczesnej choroby serca w porównaniu z brakiem antybiotyku; nie ma jednak danych naukowych porównujących antybiotyki domięśniowe z doustnymi w odniesieniu do progresji późnego stadium choroby serca;

- antybiotyki mogą nie zwiększać ryzyka powikłań, takich jak poważna reakcja alergiczna (anafilaksja).

Czym jest reumatyczna choroba serca?

Reumatyczna choroba serca jest główną przyczyną chorób serca u młodych ludzi na całym świecie i każdego roku zabija około jedną trzecią z miliona osób. Gorączka reumatyczna występuje, gdy własne mechanizmy obronne organizmu nie działają prawidłowo, często z powodu infekcji gardła, zwalczając serce zamiast bakterii. Może to następnie prowadzić do uszkodzenia zastawek serca (bram między przestrzeniami w sercu) zwanego reumatyczną chorobą serca. Antybiotyki zabijają bakterie, które mogą powodować infekcje, zmniejszając ryzyko zachorowania na gorączkę reumatyczną.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy dowiedzieć się, czy antybiotyki są skuteczne w zmniejszaniu ryzyka ponownego zachorowania na gorączkę reumatyczną, a w konsekwencji na reumatyczną chorobę serca.

Co zrobiliśmy?

Uwzględniliśmy badania, w których osobom z przebytą gorączką reumatyczną lub reumatyczną chorobą serca losowo podawano antybiotyki lub nie (np. na podstawie rzutu monetą). Byliśmy zainteresowani porównaniem, po pierwsze, długoterminowych antybiotyków z brakiem antybiotyków, a po drugie, długoterminowej penicyliny domięśniowej z długoterminowymi antybiotykami doustnymi. Uczestnicy uwzględnionych przez nas badań mieli wcześniejszą gorączkę reumatyczną lub reumatyczną chorobę serca, ale mogli być w każdym wieku. Szukaliśmy wielu różnych zdarzeń, które mogły mieć miejsce, takich jak nawrót gorączki reumatycznej (nawrót gorączki reumatycznej), pogorszenie reumatycznej choroby serca (progresja reumatycznej choroby serca), problemy z sercem (zapalenie serca), problemy związane z ciążą i porodem (powikłania położnicze i zdarzenia związane z płodem/noworodkiem), zgon (śmiertelność), to, czy pacjenci stosowali się do zaleceń terapeutycznych (przestrzeganie zaleceń terapeutycznych), inne problemy, takie jak niebezpieczne problemy z oddychaniem (anafilaksja), powikłania, takie jak uszkodzenie nerwów oraz to, czy pacjenci byli zadowoleni z przyjmowania antybiotyków.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 11 badań (3951 uczestników), które pomogły nam odpowiedzieć na nasze pytania. Osoby biorące udział w tych badaniach miały średnio 12,3 lat i 50,6% z nich stanowili mężczyźni. Większość z nich miała wcześniejsze epizody gorączki reumatycznej.

Stwierdziliśmy, że długotrwałe stosowanie antybiotyków (wstrzykiwanych do mięśnia co miesiąc lub przyjmowanych codziennie w postaci tabletek) w porównaniu z brakiem antybiotyku prawdopodobnie zmniejsza ryzyko wystąpienia większej liczby epizodów gorączki reumatycznej. Zastrzyk domięśniowy prawdopodobnie działa lepiej niż tabletki. Jeśli masz wczesne stadia reumatycznej choroby serca wykryte na echokardiogramie serca (skan, który wykorzystuje fale dźwiękowe, aby zobaczyć wewnętrzną strukturę serca), to antybiotyki penicylinowe wstrzykiwane do mięśnia co miesiąc w porównaniu z brakiem antybiotyku prawdopodobnie zmniejszają ryzyko pogorszenia się tych problemów z sercem. Znaleźliśmy pewne dane naukowe, że antybiotyki wstrzykiwane do mięśnia w porównaniu z brakiem antybiotyków mogą nie powodować bardzo wysokiego ryzyka wystąpienia reakcji alergicznej wpływającej na oddychanie (anafilaksji), ale prawdopodobnie wiąże się to z większym ryzykiem wystąpienia zaczerwienienia w miejscu wstrzyknięcia i reakcji alergicznych na antybiotyki. Nie było zbyt wielu informacji na temat zgonów lub uszkodzenia nerwów, ani danych naukowych na temat tego, czy zastrzyk z antybiotykiem jest lepszy niż tabletki w zapobieganiu zaostrzeniu utajonej (wczesnej) reumatycznej choroby serca.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych?

Większość włączonych badań (dziewięć) nie została przeprowadzona w krajach o niskich dochodach, w których obecnie występuje najwięcej przypadków reumatycznej choroby serca. To sprawia, że wyniki te są potencjalnie mniej istotne dla osób w tych krajach. Niewiele jest również informacji na temat ważnych kwestii innych niż nawrót gorączki reumatycznej lub progresja reumatycznej choroby serca. Istniały również inne potencjalne ograniczenia danych naukowych: sześć badań oznaczyliśmy jako mające problemy z zaślepieniem (uczestnicy badania lub personel wiedzieli, czy otrzymywali antybiotyki, a więc potencjalnie udzielali odpowiedzi na podstawie tych informacji). Możliwe jest również, że osoby biorące udział w badaniach były świadome tego, jakie leczenie otrzymują. Cztery badania mogły mieć problem z procesem losowego przydzielania osób do grup. W przypadku niektórych wyników przeglądu dysponowaliśmy tylko jednym badaniem.

Potrzebne są dalsze prace wysokiej jakości, które są istotne dla części świata, w których gorączka reumatyczna jest obecnie najbardziej powszechna. Potrzebne są również dalsze badania nad wczesną (utajoną) reumatyczną chorobą serca, w której mogą występować największe różnice.

Jak aktualne są przedstawione dane naukowe?

Dane są aktualne do 10 marca 2024 r. Chociaż jest to najbardziej aktualny dostępny obecnie przegląd, większość danych naukowych w nim zawartych pochodzi z lat 50. i 60. ubiegłego wieku, więc niektóre metody leczenia mogą być nieaktualne.

Najważniejsze informacje

- Encefalopatia noworodkowa (nieprawidłowe funkcjonowanie mózgu w pierwszych dniach życia) jest jedną z głównych przyczyn zgonu i niepełnosprawności wśród dzieci.

- W naszym przeglądzie wykazano, że dane naukowe dotyczące stosowania melatoniny w leczeniu encefalopatii noworodkowej są bardzo niejednoznaczne.

- Konieczne są dalsze badania, aby ocenić, czy należy stosować melatoninę u noworodków z encefalopatią noworodkową.

Czym jest encefalopatia noworodkowa?

Encefalopatia noworodkowa to zaburzenie czynności mózgu występujące w pierwszych dniach życia, spowodowane niedotlenieniem lub zaburzeniem ukrwienia mózgu przed porodem lub w jego trakcie. Po niedotlenieniu lub zaburzeniu ukrwienia, komórki mózgowe noworodka mogą ulegać uszkodzeniu jeszcze długo po przywróceniu prawidłowego ukrwienia.

Jak wygląda standardowe leczenie encefalopatii noworodkowej?

Standardowe leczenie encefalopatii noworodkowej polega na zapewnieniu intensywnej opieki medycznej, zwykle na oddziale intensywnej terapii. W krajach o wysokim dochodzie (np. w USA, Australii i Wielkiej Brytanii) obejmuje ono również terapię chłodzącą. W krajach tych stosuje się terapię chłodzącą (znaną jako hipotermia terapeutyczna) u noworodków z umiarkowaną lub poważną encefalopatią noworodkową; jednak w krajach o niskim i średnim dochodzie terapia ta nie jest powszechną metodą leczenia.

W jaki sposób melatonina może pomóc noworodkom cierpiącym na encefalopatię noworodkową?

Melatonina, hormon naturalnie występujący w organizmie, może pomagać w zapobieganiu dalszym uszkodzeniom komórek mózgowych, jeśli poda się ją wkrótce po urodzeniu. Melatoninę można podawać doustnie lub w postaci kroplówki bezpośrednio do żyły. Gdyby była to skuteczna metoda leczenia, podawanie melatoniny noworodkom cierpiącym na encefalopatię noworodkową mogłoby zwiększyć liczbę dzieci, które przeżyłyby, oraz liczbę dzieci bez niepełnosprawności lub trudności w nauce.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć w tym przeglądzie?

Chcieliśmy sprawdzić, czy leczenie melatoniną poprawia wyniki leczenia u noworodków z encefalopatią noworodkową. Przeanalizowaliśmy 2 odrębne porównania metod leczenia: 1) leczenie melatoniną w połączeniu z terapią chłodzącą w porównaniu z samą terapią chłodzącą oraz 2) leczenie samą melatoniną w porównaniu z leczeniem standardowym bez terapii chłodzącej.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których skutki leczenia melatoniną porównano ze standardowym leczeniem (z zastosowaniem terapii chłodzącej lub bez niej) u noworodków z encefalopatią noworodkową. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy nasz poziom zaufania do danych naukowych na podstawie takich czynników jak wykorzystane metody badania i wielkości badań.

Najważniejsze wyniki

Znaleźliśmy 4 badania obejmujące 155 uczestników, w których leczenie melatoniną porównano ze standardowym leczeniem, z zastosowaniem terapii chłodzącej lub bez niej.

Nie mamy pewności co do wpływu leczenia melatoniną na ryzyko wystąpienia:

• złożonego punktu końcowego obejmującego zgon lub niepełnosprawność, ocenianego w wieku 18 miesięcy lub później;

• zgonu w 1. miesiącu życia;

• niepełnosprawności ocenianej w wieku 18 miesięcy lub starszym; oraz

• nieprawidłowości widocznych w badaniu rezonansu magnetycznego (MRI) mózgu (w obszarach istoty szarej i istoty białej) w 1. miesiącu życia.

W żadnym badaniu nie opisano wpływu leczenia melatoniną na ryzyko:

• niewydolności wielonarządowej; lub

• potrzeby stosowania leków przeciwpadaczkowych.

Dane te jednak są bardzo niepewne. W związku z tym nie możemy wyciągnąć żadnych wniosków co do tego, czy leczenie melatoniną może poprawić stan noworodków z encefalopatią noworodkową.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

W niniejszym przeglądzie uwzględniliśmy jedynie 4 niewielkie badania. Wiele wyników, które uznaliśmy za istotne, raportowano jedynie częściowo lub nie raportowano ich w ogóle. W związku z tym, jesteśmy bardzo niepewni wyników dotyczących skuteczności leczenia melatoniną w porównaniu ze standardową terapią (z zastosowaniem terapii chłodzącej lub bez niej) u noworodków z encefalopatią noworodkową.

Konieczne są dalsze badania w celu zbadania wpływu melatoniny na wyniki leczenia encefalopatii noworodkowej.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejsze dane są aktualne do sierpnia 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Dysplazja oskrzelowo-płucna to przewlekła choroba płuc, która często występuje u wcześniaków z nierozwiniętymi płucami. Nie ma jednoznacznych danych naukowych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności (przydatności) podawania makrolidów (grupy antybiotyków) dzieciom urodzonym bardzo przedwcześnie (przed 32. tygodniem ciąży) lub o bardzo małej masie urodzeniowej (<1500 g), które w ciągu pierwszych 72 godzin życia wymagają inwazyjnego wspomagania oddychania (za pomocą rurki wprowadzonej do ust) w celu zapobiegania dysplazji oskrzelowo-płucnej.

• Konieczne są dalsze badania dotyczące wpływu stosowania makrolidów na długoterminowe wyniki leczenia oraz ich stosowania u innych grup niemowląt zagrożonych dysplazją oskrzelowo-płucną lub już nią dotkniętych. Konieczne są również dalsze badania dotyczące czasu trwania leczenia makrolidami.

Czym jest dysplazja oskrzelowo-płucna?

U dzieci urodzonych bardzo przedwcześnie oraz o bardzo małej masie urodzeniowej występuje ryzyko wystąpienia dysplazji oskrzelowo-płucnej – przewlekłej choroby płuc, która często dotyka wcześniaki z nierozwiniętymi płucami. Objawy mogą mieć charakter łagodny lub ciężki i obejmują obrzęk (stan zapalny) pęcherzyków płucnych, co utrudnia oddychanie. U niektórych niemowląt konieczne może być stosowanie tlenu w warunkach domowych i pacjenci ci w okresie wczesnego dzieciństwa są podatni na nawracające zakażenia dróg oddechowych oraz astmę. Niemowlęta urodzone przedwcześnie, które do oddychania potrzebują rurki wprowadzonej do tchawicy, są bardziej narażone na wystąpienie długotrwałego zapalenia płuc i chorób płuc.

Jak zapobiegać dysplazji oskrzelowo-płucnej?

Jednym ze sposobów zapobiegania przewlekłym chorobom płuc u niemowląt, które potrzebują rurek oddechowych wkrótce po urodzeniu, jest poddanie ich terapii makrolidami. Makrolidy to grupa antybiotyków, które wykazują działanie przeciwzapalne w płucach. Do tej grupy leków należą azytromycyna, erytromycyna i klarytromycyna. Leki te stosuje się w leczeniu innych chorób płuc, w tym duszności i zwłóknienia tkanki płucnej (rozedmy płuc) lub ograniczonego przepływu powietrza i problemów z oddychaniem (przewlekłej obturacyjnej choroby płuc) u dorosłych, a także w przypadku gromadzenia się gęstej, lepkiej wydzieliny w płucach (mukowiscydozy) u dzieci, w celu złagodzenia objawów oddechowych oraz objawów ze strony klatki piersiowej, takich jak kaszel i świszczący oddech.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy podawanie makrolidów może przynieść korzyści niemowlętom urodzonym bardzo przedwcześnie i o bardzo małej masie urodzeniowej. W szczególności chcieliśmy zbadać wpływ podania makrolidów (dożylnie lub do żołądka) w porównaniu z placebo (lekiem pozorowanym) lub niestosowaniem leczenia na następujące wyniki:

• wystąpienie dysplazji oskrzelowo-płucnej;

• zgon przed wyjściem ze szpitala do domu;

• dolegliwości żołądkowe (biegunka i wymioty);

• zaburzenia czynności wątroby;

• zaburzenia rytmu serca (nieregularne bicie serca);

• zwężenie odźwiernika (pogrubienie i niedrożność ujścia żołądka do jelit);

• konieczność stosowania steroidów w leczeniu zapalenia płuc w okresie po urodzeniu dziecka.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których oceniano wpływ stosowania makrolidów, w porównaniu z placebo lub niestosowaniem leczenia, w grupie niemowląt przedwcześnie urodzonych lub z bardzo małą masą urodzeniową (lub obu) wymagających wentylacji mechanicznej (umieszczenia rurki oddechowej w tchawicy) zaraz po urodzeniu, w celu zapobiegania dysplazji oskrzelowo-płucnej. Porównano i podsumowano wyniki badań oraz oceniono wiarygodność danych naukowych, opierając się na kryteriach takich jak metody badawcze i wielkość badania.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 6 badań obejmujących 1108 wcześniaków, w których podawanie makrolidów porównano z placebo lub z niestosowaniem leczenia u noworodków wentylowanych wkrótce po urodzeniu. Obecnie w toku jest 5 badań, których wyniki nie zostały jeszcze opublikowane, a badania te nie zostały zakończone. Jeszcze jedno badanie oczekuje na klasyfikację, ponieważ potrzebujemy danych dotyczących wyników od autorów.

W 5 spośród 6 uwzględnionych badań azytromycynę podawano dożylnie: w 2 badaniach przez 6 tygodni (dożylnie do momentu przejścia na pełne żywienie, a następnie dojelitowo [do żołądka przez sondę żołądkową]); w 1 badaniu przez 10 dni; w 1 badaniu przez 5 dni; a w pozostałym badaniu przez 3 dni. W 6. badaniu erytromycynę podawano dożylnie przez 7 dni.

Główne wyniki

Podawanie makrolidów (a konkretnie azytromycyny) niemowlętom urodzonym bardzo wcześnie i o bardzo małej masie urodzeniowej – w porównaniu z placebo lub niestosowaniem leczenia – w sytuacji, gdy wkrótce po urodzeniu wymagają one intubacji, może:

• mieć niewielki lub żaden wpływ na rozpoznanie dysplazji oskrzelowo-płucnej;

• spowodować niewielkie zmniejszenie liczby zgonów przed wypisaniem ze szpitala do domu;

• łagodzić dolegliwości żołądkowe;

• mieć niewielki lub żaden wpływ na inne niepożądane działania związane ze stosowaniem makrolidów, w tym zaburzenia czynności wątroby, zaburzenia rytmu serca czy zwężenie odźwiernika;

• zmniejszać potrzebę stosowania steroidów w leczeniu zapalenia płuc w okresie po urodzeniu niemowlęcia.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy małe zaufanie do większości danych naukowych, co oznacza, że przyszłe badania w tej dziedzinie mogą zmienić nasze wnioski. Na zmniejszenie naszego zaufania do wyników badań miały wpływ 3 główne czynniki. Po pierwsze, nasze rygorystyczne kryteria włączenia ograniczyły liczbę badań, a co za tym idzie – liczbę uwzględnionych niemowląt. Po drugie, badania obejmowały okres 30 lat, w ciągu których nastąpił znaczny postęp w opiece nad chorymi niemowlętami oraz w stosowanych definicjach chorób płuc, co ograniczyło naszą zdolność do uzyskania miarodajnych wyników. Wreszcie, w 5 spośród 6 badań zastosowano azytromycynę, a w 1 badaniu erytromycynę, więc nie możemy stwierdzić, czy wyniki mają zastosowanie do innych makrolidów.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejsze dane naukowe są aktualne do czerwca 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Ukierunkowane strategie wdrażania (działania opracowane, aby rozwiązać problemy, które wystąpią, gdy pracownicy ochrony zdrowia próbują wdrożyć nową praktykę lub zalecenie) prawdopodobnie przynoszą nieznaczną poprawę w kwestii stosowania się pracowników do wytycznych praktyki klinicznej.

• Istnieje niewiele badań, w których sprawdzono skuteczność ukierunkowanych strategii w krajach o niskich i średnich dochodach.

• W przyszłych badaniach należałoby się skupić na tym, jak i dlaczego działają strategie ukierunkowane, a także dla kogo i w jakich sytuacjach mogą być one przydatne. Należałoby też zbadać bardziej szczegółowo wpływ stosowania takich strategii w krajach o niskich i średnich dochodach.

Czym są ukierunkowane strategie wdrażania?

Pracowników ochrony zdrowia zachęca się do wdrażania wytycznych praktyki klinicznej w celu zapewnienia jak najlepszej opieki medycznej. Na co dzień jednak pracownicy ochrony zdrowia doświadczają wielu przeszkód, które utrudniają im stosowanie się do tych zaleceń. Możliwe przeszkody to np. brak czasu, ograniczona liczba pracowników, ograniczony dostęp do wyposażenia, niejasne instrukcje lub przekonania na temat wytycznych praktyki klinicznej – wszystko to może utrudniać wprowadzenie zmian. Ukierunkowane strategie wdrażania to zestawy działań dobranych w celu sprostania konkretnym wyzwaniom, z którymi mierzą się pracownicy ochrony zdrowia w danych placówkach. Celem tych strategii jest ułatwienie im konsekwentnego stosowania się do wytycznych w perspektywie długoterminowej. Na przykład, jeśli w przychodni przyjmującej wielu pacjentów jakaś wytyczna dla personelu pielęgniarskiego jest za długa, żeby dało się z niej skorzystać w trakcie krótkiej wizyty, strategia ukierunkowana mogłaby mieć formę graficznego streszczenia lub powiadomień elektronicznych przypominających o odpowiednich działaniach. Strategią nieukierunkowaną mogłoby zaś być po prostu przekazanie pełnych wytycznych w formie w żaden sposób niedostosowanej do konkretnych wyzwań personelu pielęgniarskiego.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy się dowiedzieć, czy ukierunkowane strategie sprawdzają się lepiej od nieukierunkowanych albo od niestosowania strategii w kontekście pomagania pracownikom ochrony zdrowia w przestrzeganiu wytycznych klinicznych. Obserwowaliśmy zmiany w działaniach pracowników ochrony zdrowia, na przykład czy przepisywali oni odpowiednie leki lub zapewniali opiekę zgodną z wytycznymi.

Co zrobiliśmy?

Wyszukaliśmy badania, w których ukierunkowane strategie porównywano z nieukierunkowanymi strategiami lub z niestosowaniem strategii. Podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy, na ile możemy mieć zaufanie do ich wyników, biorąc pod uwagę jakość danego badania i sposób jego przeprowadzenia.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 79 badań, które dotyczyły sprawdzenia ukierunkowanych strategii w placówkach ochrony zdrowia. Większość badań przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach, na przykład w Stanach Zjednoczonych (19 badań) i w Niderlandach (13 badań). Jedynie 8 badań przeprowadzono w krajach o niskich dochodach. Badania przeprowadzono w wielu różnych placówkach, takich jak apteki, gabinety lekarskie, domy opieki, a także placówki świadczące całodobową lub ambulatoryjną opiekę zdrowotną. Pracownicy ochrony zdrowia również byli zróżnicowani. Badano: w 47 badaniach – grupy mieszane, w 22 badaniach – lekarzy, w 5 badaniach – personel pielęgniarski, w 1 badaniu – farmaceutów oraz w 4 badaniach – kategorię oznaczoną jako „pozostali”.

Większość ukierunkowanych strategii uwzględniało kilka działań. Najczęściej strategie obejmowały zapewnianie materiałów edukacyjnych lekarzom i personelowi pielęgniarskiemu, przeprowadzanie sesji szkoleniowych lub spotkań edukacyjnych oraz przekazywanie informacji zwrotnej pracownikom ochrony zdrowia na temat ich działań. Wybrane strategie miały na celu poradzenie sobie z najczęściej występującymi przeszkodami zidentyfikowanymi w badaniach. Były to między innymi: czynniki leżące po stronie pracowników (np. znajomość wytycznych), aspekty konkretnej placówki, w której wdrażane były dane działania (zasoby lub strategie motywacyjne mające na celu wdrożenie najbardziej skutecznych praktyk) oraz błędy w komunikacji między członkami zespołów medycznych (np. z powodu braku regularnych spotkań zespołów).

Podsumowując, w porównaniu do strategii nieukierunkowanych, strategie ukierunkowane zapewniają nieznaczną poprawę w kwestii stosowania się pracowników ochrony zdrowia do wytycznych praktyki klinicznej. W świetle danych podobne efekty uzyskano w badaniach, w których strategie ukierunkowane porównywano z niestosowaniem strategii.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy umiarkowane zaufanie do przedstawionych danych. W badaniach użyto różnych metod, aby ocenić wpływ ukierunkowanych strategii na praktyki pracowników ochrony zdrowia. Ponadto w badaniach użyto różnych sposobów ukierunkowywania strategii. Różnice te sprawiają, że trudno stwierdzić, które sposoby ukierunkowywania są najbardziej skuteczne lub w jakich okolicznościach takie strategie działają najlepiej. Większość badań przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach, więc nie możemy ocenić, w jakim stopniu wyniki te mają zastosowanie w krajach o niskich dochodach.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Jest to aktualizacja poprzedniego przeglądu. Dane naukowe są aktualne do 5 marca 2024 r.

Najważniejsze informacje

• Noworodki, którym podaje się roztwór sacharozy (wodę z cukrem) podczas zabiegów z użyciem igły prawdopodobnie odczuwają mniejszy ból w trakcie zabiegu i tuż po nim, niż noworodki, którym podaje się wodę, standardowe środki dające ukojenie lub nie podaje się nic.

• Wygląda na to, że roztwór sacharozy zmniejsza natężenie bólu skuteczniej niż smoczki. Nie posiadamy wiarygodnych danych naukowych porównujących skuteczność roztworu sacharozy z kontaktem skóra do skóry.

• W żadnych badaniach nie odnotowano szkodliwych skutków ubocznych takich jak krztuszenie się czy bezdech (chwilowe zatrzymanie oddychania).

Czym jest analgezja (uśmierzenie bólu) sacharozą?

Sacharoza to inaczej cukier stołowy. Po zmieszaniu z wodą można ją podawać w małych ilościach noworodkom w celu uśmierzenia bólu. Roztwór sacharozy umieszcza się na języku dziecka na około 2 minuty przed i/lub bezpośrednio przed wbiciem igły w żyłę w celu pobrania krwi lub podania leku.

Dlaczego uśmierzenie bólu u noworodków przebywających w szpitalu jest ważne?

Wcześniaki (tj. dzieci urodzone przed terminem) i dzieci urodzone o czasie (tj. w terminie) przebywające w szpitalu poddawane są wielu bolesnym zabiegom, które mają na celu podanie leków i rozpoznanie problemów zdrowotnych. Ból u noworodków może mieć różne skutki. Może przyczyniać się do słabego wzrostu i wpływać na rozwój mózgu. Dlatego tak ważne jest, żeby na tyle na ile to możliwe łagodzić ból u noworodków, aby dzieci mogły się zdrowo rozwijać.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić skuteczność sacharozy w uśmierzaniu bólu w trakcie zabiegów z użyciem igły i tuż po nich. Chcieliśmy sprawdzić skuteczność sacharozy w porównaniu z innymi metodami uśmierzania bólu, takimi jak ssanie smoczka, karmienie piersią czy trzymanie dziecka blisko skóry matki lub ojca (kontakt skóra do skóry). Chcieliśmy się także dowiedzieć, czy sacharoza powoduje negatywne skutki.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których analizowano działanie przeciwbólowe sacharozy w porównaniu z innymi metodami łagodzącymi ból (np. karmieniem piersią, ssaniem smoczków, tuleniem). Podsumowaliśmy wyniki i oceniliśmy wiarygodność danych naukowych w oparciu o czynniki takie jak liczba noworodków uczestniczących w badaniu oraz jakość zastosowanych metod.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 29 badań, które objęły 2764 noworodki. Noworodkom podawano sacharozę w różnych dawkach i w różny sposób. Badania przeprowadzono na całym świecie. Większość z nich w Azji, kilka w Europie, w Ameryce Północnej i Południowej. Wszystkie badania opierały się na losowym doborze noworodków, które przydzielano do jednej z 2 lub więcej grup badanych. Jest to najlepszy sposób zapewnienia, że grupy uczestników są podobne, a sami badacze i uczestnicy nie wiedzą do jakiej grupy należą. Żadne z badań nie było finansowane przez przemysł farmaceutyczny.

Najważniejsze wyniki

• Sacharoza prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu u noworodków w trakcie wkłucia igły i tuż po nim (30 sekund do 1 minuty) w porównaniu do sytuacji, w której nie stosuje się żadnych środków łagodzących ból (np. stosuje się tylko wodę).

• W porównaniu z kontaktem skóra do skóry sacharoza może mieć niewielki lub żaden wpływ na odczuwanie bólu w trakcie zabiegów.

• W porównaniu z kamienieniem piersią sacharoza prawdopodobnie uśmierza ból przy wkłuwaniu igły.

• W porównaniu z samym ssaniem smoczka, sacharoza (z jednoczesnym ssaniem smoczka) prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu w trakcie wkłucia igły i tuż po nim (30 sekund do 2 minut).

W żadnym badaniu nie odnotowano szkodliwych skutków w analizowanych przez nas porównaniach.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Sacharoza w porównaniu z niestosowaniem interwencji lub podaniem wody

W porównaniu z niestosowaniem interwencji, jesteśmy umiarkowanie pewni, że sacharoza prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu. Jednak możliwe, że uczestnicy badania wiedzieli, czy dzieci dostają sacharozę, a badania obejmowały małą liczbę noworodków.

Sacharoza w porównaniu z kontaktem skóra do skóry

Nie jesteśmy pewni, czy sacharoza łagodzi ból skuteczniej niż kontakt skóra do skóry, ponieważ w 2 badaniach odnotowano bardzo różne wyniki. Dalsze badania prawdopodobnie zmienią te wyniki.

Sacharoza w porównaniu z karmieniem piersią

Jesteśmy umiarkowanie pewni, że sacharoza prawdopodobnie uśmierza ból skuteczniej niż karmienie piersią. Jednak nie podano szczegółów, w jaki sposób przeprowadzono to badanie.

Sacharoza w porównaniu ze ssaniem smoczka

Jesteśmy w miarę pewni, że podanie sacharozy połączone ze ssaniem smoczka prawdopodobnie łagodzi ból skuteczniej niż samo ssanie smoczka. Badania różniły się sposobem podawania sacharozy, w tym jej ilością, metodą podania oraz czy podano ją ze smoczkiem czy bez niego.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do lipca 2024 r.

Najważniejsze informacje

• Ze względu na ograniczoną ilość danych naukowych nie jest jasne, czy stosowanie systemów wspomagających wątrobę wraz ze standardowym leczeniem jest bardziej skuteczne w leczeniu ostrej niewydolności wątroby (gwałtownej utraty funkcji wątroby) niż samo standardowe leczenie. Na ten moment nie można sformułować jednoznacznych wniosków.

• W związku z niepewnymi danymi naukowymi nie wiemy, czy stosowanie systemów wspomagania wątroby (urządzeń terapeutycznych) może podwyższyć lub obniżyć: ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny w ciągu 28 dni lub do momentu zakończenia badania, liczbę ciężkich efektów niepożądanych, potrzebę przeszczepu wątroby, ryzyko wystąpienia encefalopatii wątrobowej (dysfunkcji mózgu w wyniku niewydolności wątroby) lub liczbę zdarzeń niewydolności wielonarządowej po maksymalnym okresie obserwacji pacjenta.

• Żadne z badań nie raportowało samopoczucia pacjentów.

Czym jest ostra niewydolność wątroby?

Ostra niewydolność wątroby jest chorobą zagrażającą życiu. U osób cierpiących na tę chorobę występuje poważne uszkodzenie wątroby, zmniejszona zdolność wątroby do produkcji białek (odpowiedzialnych na przykład za krzepnięcie krwi, utrzymanie równowagi płynów i produkcję glukozy) oraz encefalopatia wątrobowa (zaburzenia stanu psychicznego). Ostra niewydolność wątroby jest często spowodowana infekcją wirusową, przedawkowaniem leków lub nadmiernym spożywaniem alkoholu.

Jakie leczenie stosuje się przy ostrej niewydolności wątroby?

Leczenie zależne jest od przyczyn choroby. Poza standardowymi metodami leczenia lekarze stosują systemy wspomagania wątroby. Służą one do oczyszczania krwi pacjenta z leków lub innych szkodliwych substancji do momentu, kiedy wątroba znowu zacznie działać prawidłowo albo możliwy będzie przeszczep nowej wątroby. Systemy wspomagania wątroby dzielą się na dwa rodzaje: systemy sztuczne (określane również jako urządzenia niebiologiczne lub techniki niewykorzystujące żywych komórek) i systemy biosztuczne (określane również jako biologiczne urządzenia wspomagania wątroby).

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Ponieważ systemy wspomagania wątroby są stosowane pomimo sprzecznych wyników badań i rekomendacji klinicznych, chcieliśmy się dowiedzieć, czy którekolwiek systemy wspomagania wątroby mogą obniżyć: ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny w ciągu 28 dni lub do momentu zakończenia badania, liczbę ciężkich efektów niepożądanych, potrzebę przeszczepu wątroby, ryzyko wystąpienia encefalopatii wątrobowej, liczbę zdarzeń niewydolności wielonarządowej i liczbę łagodnych skutków niepożądanych u osób dorosłych cierpiących na ostrą niewydolność wątroby.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań klinicznych, w których losowo przydzielano osoby chore na ostrą niewydolność wątroby do samego leczenia standardowego lub do leczenia standardowego wraz z systemami wspomagania wątroby. Na koniec podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasz poziom zaufania względem danych naukowych w oparciu o takie czynniki jak metodologia badań i ich wielkość.

Czego się dowiedzieliśmy?

Zidentyfikowaliśmy 11 badań. Badania te zostały przeprowadzone przed 2019 rokiem i różniły się pod względem wielkości, jakości i wyników. Wszyscy uczestnicy cierpieli na ostrą niewydolność wątroby z różnych przyczyn, głównie z powodu zatrucia lekami, wirusowego zapalenia wątroby, spożywania alkoholu lub z przyczyn nieokreślonych. Diagnozy ostrej niewydolności wątroby różniły się w zależności od kraju i roku diagnozy. Badania obejmowały głównie osoby dorosłe, ale uwzględniono również kilkoro dzieci. Zakres wieku wynosił od 10 do 69 lat. Uczestnicy byli przyjmowani na oddział intensywnej opieki medycznej, gdy byli ciężko chorzy i prawie wszyscy z nich potrzebowali przeszczepu wątroby. Przeanalizowaliśmy wyniki badań po ich zakończeniu.

Nie możemy być pewni, czy systemy wspomagania wątroby mogą mieć jakikolwiek wpływ na ryzyko zgonu w ciągu 28 dni (9 badań i 539 uczestników) lub w ciągu roku (11 badań i 681 uczestników), na liczbę ciężkich efektów niepożądanych (11 badań i 681 uczestników) oraz na potrzebę przeszczepu wątroby (5 badań i 519 uczestników). Żadne z badań nie uwzględniło jako wyniku samopoczucia pacjentów związanego z ich stanem zdrowia. Bardzo niepewne są dane naukowe dotyczące wpływu systemów wspomagania wątroby na wystąpienie encefalopatii wątrobowej (2 badania i 34 uczestników). Systemy wspomagania wątroby mogą przynosić niewielką lub żadną różnicę w liczbie przypadków niewydolności wielonarządowej (6 badań i 501 uczestników), jednak również w tym przypadku dane naukowe są bardzo niepewne. Zaledwie jedno badanie przedstawiło wyniki dotyczące łagodnych efektów niepożądanych. Cztery badania były całkowicie lub częściowo sponsorowane przez przemysł farmaceutyczny, pięć badań nie posiadało dofinansowania, a w dwóch badaniach nie zawarto informacji o źródłach finansowania.

Nie znaleźliśmy badań, które trwają obecnie.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Dwa z 11 omawianych badań zostały opublikowane wyłącznie w krótkiej formie, a nie jako pełne artykuły naukowe. Dotarliśmy do badań opublikowanych w okresie od 1973 do 2019 roku. W badaniach tych uwzględniono różne rodzaje systemów wspomagania wątroby. Większość badań była niewielka oraz przeprowadzona w jednym ośrodku.

Nie mamy zaufania do tych danych, ponieważ we wszystkich badaniach stwierdzono nieprawidłowości w zakresie projektu badawczego. Co więcej, liczba badanych osób nie była wystarczająca, aby być pewnym wyników. Większość systemów wspomagania wątroby stosowanych w badaniach została wyprodukowana przez niewielkich producentów i była sprzedawana przez krótki czas. Na ten moment żadne systemy biosztuczne nie są dostępne na rynku.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Data ostatniego wyszukiwania: 10 lipca 2025 r.

Najważniejsze informacje

• Brakuje danych naukowych, które pozwoliłyby na opracowanie wytycznych dotyczących leczenia antybiotykami zakażeń prątkami niegruźliczymi u chorych na mukowiscydozę.

• Zanim będziemy mogli dokonać rzetelnego porównania różnych metod leczenia antybiotykami, konieczne jest przeprowadzenie szerszych i bardziej ujednoliconych badań, uwzględniających zarówno objawy kliniczne, jak również wyniki badań laboratoryjnych.

Co to jest mukowiscydoza?

Mukowiscydoza jest chorobą genetyczną (występującą wtedy, gdy oboje rodzice przekażą swoim dzieciom wywołujący ją gen). Osoby cierpiące na mukowiscydozę mają trudności z usuwaniem lepkiego śluzu z różnych narządów w organizmie, co powoduje problemy zdrowotne. Trudności z usuwaniem śluzu z płuc mogą prowadzić do zakażeń. Z czasem zakażenia te prowadzą do postępującej choroby płuc (która z upływem czasu nasila się z powodu włóknienia płuc), powodując pogorszenie ich funkcjonowania (zmniejszenie ich wydolności). Zakażenia mogą prowadzić do śmierci. Skuteczne leczenie zakażeń za pomocą antybiotyków może spowolnić rozwój choroby płuc, a tym samym wydłużyć przewidywaną długość życia.

Czym są prątki niegruźlicze?

Prątki niegruźlicze to bakterie powszechnie występujące w środowisku. Wywołują one zakażenia płuc u osób cierpiących na mukowiscydozę, powodując nasilenie jej objawów. Istnieje kilka rodzajów prątków niegruźliczych. Antybiotyki mogą zwalczać prątki niegruźlicze i poprawiać funkcjonowanie płuc, ale mogą też powodować nieprzyjemne objawy (np. mdłości, wymioty, biegunkę, brak apetytu). Leczenie często jest długotrwałe.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Aktualne wytyczne dotyczące leczenia antybiotykami chorób płuc wywołanych przez prątki niegruźlicze nie opierają się na danych dotyczących wyłącznie chorych na mukowiscydozę. Chcieliśmy sprawdzić, które antybiotyki są najskuteczniejsze w leczeniu tej grupy osób.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których leczenie antybiotykami porównywano z leczeniem bez ich użycia oraz z różnymi terapiami antybiotykowymi u osób w każdym wieku, które cierpią na mukowiscydozę i są zakażone prątkami niegruźliczymi.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy jedno małe badanie z 2003 roku, obejmujące zaledwie 11 chorych na mukowiscydozę w wieku od 10 do 36 lat i opisujące sposób leczenia zakażeń wywołanych przez prątki niegruźlicze. Wszyscy cierpieli na takie zakażenie już od dłuższego czasu. Pacjenci otrzymywali różne antybiotyki w zależności od rodzaju prątków niegruźliczych, które u nich wykryto.

W badaniu stwierdzono, że u 10 spośród 11 osób doszło do wyleczenia zakażenia wywołanego przez prątki niegruźlicze. Co najmniej jedno działanie niepożądane zgłosiło 5 osób; 3 osoby zgłosiły nadwrażliwość na światło w okresie przyjmowania antybiotyku o nazwie cyprofloksacyna. Natomiast każde z poniższych zdarzeń odnotowano jednokrotnie: zaburzenie słuchu, drgawki, zaburzenia neurologiczne (np. ból, drętwienie i osłabienie) oraz toczeń rumieniowaty układowy (choroba, w której organizm atakuje własne tkanki). Nie zaobserwowano jednoznacznego wpływu na funkcjonowanie płuc: wartość jednego z mierzonych parametrów zwiększyła u 6 osób, zmniejszyła się u 4 osób, a u 1 osoby pozostała bez zmian. W przypadku zastosowania innego parametru, czynność płuc poprawiła się u 8 osób, a u 3 uległa pogorszeniu. W wyniku postępu mukowiscydozy 2 osoby zmarły po 2 latach od zakończenia leczenia zakażenia wywołanego przez prątki niegruźlicze. Kolejna osoba zmarła z powodu krwawienia z przewodu pokarmowego i problemów z nerkami po 8 latach od przeszczepienia płuc (operacji polegającej na zastąpieniu chorych płuc zdrowymi narządami pochodzącymi od innej osoby). Zakażenie płuc ustąpiło, nie było nawrotów aż do zgonu badanej osoby. 8 osób przybrało na wadze, a 3 schudły. Badacze podali również wskaźnik masy ciała (BMI; miarę zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie) u 3 osób. Wartości nieznacznie zmniejszyły u 2 osób, a u 1 osoby nieznacznie się zwiększyły.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Biorąc pod uwagę jakość badania, jego metodologię oraz dostępne dane naukowe, nie mamy pewności co do wpływu poszczególnych antybiotyków na zakażenia płuc, ich funkcjonowanie oraz działania niepożądane.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Ostatni przegląd przeprowadzono 14 października 2024 roku.

Pytanie badawcze

Celem tego przeglądu było ustalenie, czy interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych poprawiają stosowanie środków antykoncepcyjnych.

Najważniejsze informacje

Interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych mają pozytywny wpływ na stosowanie i regularne korzystanie ze środków antykoncepcyjnych.

Komunikaty interaktywne są skuteczniejsze w poprawie regularności stosowania środków antykoncepcyjnych niż jednokierunkowe wiadomości tekstowe.

Jakość danych naukowych w przedstawianym przeglądzie jest umiarkowana.

Dlaczego jest to tak ważna kwestia?

Wykazano, że komunikaty dotyczące zdrowia oraz interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych przyczyniają się do poprawy stanu zdrowia i pozytywnych zmian w zachowaniu. Jednak nie wiadomo, czy komunikaty wysyłane na telefon mają wpływ na kwestie związane ze zdrowiem reprodukcyjnym, takie jak stosowanie środków antykoncepcyjnych.

Zapobieganie ciążom przynosi znaczne korzyści dla zdrowia kobiet i dzieci. Pomimo tego znaczna liczba kobiet na całym świecie nie stosuje środków antykoncepcyjnych, mimo że pragną uniknąć zajścia w ciążę.

Gwałtowne zwiększenie popularności telefonów komórkowych w ostatnich latach spowodowało większe zainteresowanie świadczeniem usług zdrowotnych za ich pośrednictwem, co daje możliwość zapewnienia wsparcia bezpośrednio w miejscu, w którym znajduje się dana osoba, w dowolnym momencie, gdy jest to potrzebne, a także dotarcia do grup społecznych o ograniczonym dostępie do usług.

Jak zidentyfikowaliśmy i oceniliśmy dane naukowe?

Przeszukaliśmy medyczne bazy danych pod kątem badań, w których oceniano wykorzystanie interwencji prowadzonych przy użyciu telefonów komórkowych oraz ich wpływ na stosowanie środków antykoncepcyjnych. Znaleźliśmy 23 badania z udziałem 12 793 kobiet, przeprowadzone w 11 krajach, zarówno w środowiskach o wysokich (11 badań), jak i o niskich dochodach (12 badań). W badaniach tych standardową opiekę porównano z interwencjami prowadzonymi za pośrednictwem telefonu komórkowego, takimi jak przypomnienia w formie jednokierunkowych wiadomości tekstowych, wiadomości interaktywne (wymagające odpowiedzi od klientów), wiadomości głosowe lub aplikacje mobilne.

Czego się dowiedzieliśmy?

Wyniki poszczególnych badań były zróżnicowane. Jednakże po ich zebraniu stwierdziliśmy, że stosowanie interwencji realizowanych za pośrednictwem telefonów komórkowych ma pozytywny wpływ na zwiększenie stosowania środków antykoncepcyjnych.

Nie odnotowano różnic w liczbie nieplanowanych ciąż między grupami korzystającymi z aplikacji mobilnych a tymi, które z nich nie korzystały.

Wydaje się, że stosowanie interaktywnych metod z wykorzystaniem aplikacji mobilnych jest skuteczniejsze w poprawie regularności przyjmowania środków antykoncepcyjnych niż jednokierunkowe interwencje za pośrednictwem telefonów. Nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa ani negatywnych skutków używania aplikacji mobilnych mających na celu poprawę stosowania środków antykoncepcyjnych.

Dlatego kolejne badania naukowe mogą mieć znaczny wpływ na pewność wyników.

Co to oznacza?

Wydaje się, że interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych mają pozytywny wpływ na zwiększenie regularności przyjmowania środków antykoncepcyjnych. Nasza analiza była ograniczona z powodu jakości znalezionych danych naukowych, co utrudnia wyciągnięcie konkretniejszych wniosków. Potrzebne są dalsze badania wysokiej jakości w dziedzinie antykoncepcji i komunikatów dotyczących zdrowia.

Jak aktualne są przedstawione dane naukowe?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją naszego poprzedniego przeglądu. Dane naukowe są aktualne do sierpnia 2022 roku.

Kluczowe informacje

• Dożylne podanie immunoglobulin – preparatu uzyskiwanego z pobieranych od dawców przeciwciał – może nieznacznie złagodzić objawy i poprawić zdolność do wykonywania codziennych czynności u osób cierpiących na miastenię. Jest to choroba, w której układ odpornościowy, czyli mechanizm obronny organizmu, atakuje połączenia między nerwami a mięśniami, powodując osłabienie. Jednak efekty te mogą być na tyle znikome, że nie będą odczuwalne przez pacjentów.

• W porównaniu z plazmaferezą – zabiegiem polegającym na usuwaniu szkodliwych przeciwciał z krwi (inaczej nazywanym wymianą osocza) – dożylne podanie immunoglobulin może być mniej skuteczne w łagodzeniu objawów oraz może wydłużyć pobyt pacjenta w szpitalu, ale nie jesteśmy pewni tych wyników.

• Dożylne podanie immunoglobulin prawdopodobnie powoduje ból głowy u nawet ⅓ pacjentów i może prowadzić do rozpadu czerwonych krwinek, choć nie jest jasne, czy ma to istotny wpływ na stan zdrowia pacjentów.

• W przypadku wielu wyników nie mamy wystarczającej pewności co do dostępnych danych naukowych ze względu na ograniczoną liczbę badań oraz ich niską jakość, co wskazuje na potrzebę przeprowadzenia dalszych, dobrze zaplanowanych badań.

Czym jest miastenia?

Miastenia jest rzadkim schorzeniem, w którym układ odpornościowy atakuje połączenia nerwowo-mięśniowe, prowadząc do osłabienia mięśni. Zwykle atakuje mięśnie odpowiedzialne za ruch gałek ocznych, mimikę twarzy oraz połykanie, co może obniżyć jakość życia, a w niektórych przypadkach może nawet zwiększać ryzyko zgonu.

Jak leczy się miastenię?

Leczenie miastenii dostosowuje się do indywidualnych potrzeb i często rozpoczyna od podania leków, które pomagają nerwom skuteczniej przekazywać sygnały do mięśni. Inne metody leczenia mogą obejmować stosowanie leków, które zmniejszają aktywność układu odpornościowego, ukierunkowane terapie immunologiczne, chirurgiczne usunięcie grasicy, wymianę osocza lub podawanie immunoglobulin.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy podawanie immunoglobulin dożylnie lub podskórnie przynosi większe korzyści niż inne metody leczenia, takie jak plazmafereza, glikokortykosteroidy albo placebo (leczenie pozorowane), w zakresie łagodzenia objawów choroby ocenianych przez lekarza oraz poprawy zdolności pacjentów do wykonywania codziennych czynności. Zbadaliśmy również, czy podawanie immunoglobulin wpływa na długość pobytu w szpitalu, prowadzi do hospitalizacji związanych z miastenią i powoduje określone niepożądane skutki związane z leczeniem, takie jak hipotensja (obniżone ciśnienie tętnicze), ból głowy lub rozpad czerwonych krwinek.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań porównujących podawanie immunoglobulin z innymi metodami leczenia u osób, u których objawy utrzymywały się pomimo stosowania innych terapii, uwzględniając wyłącznie te badania, w których uczestnicy zostali losowo przydzieleni do grup leczenia.

Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych naukowych w oparciu o takie czynniki, jak metody badawcze i wielkość próby.

Czego się dowiedzieliśmy?

W obecnym przeglądzie uwzględniliśmy 12 badań obejmujących 515 osób, które przeprowadzono w Europie, Ameryce Północnej i Azji w latach 1997–2025. We wszystkich badaniach oceniano dożylne podawanie immunoglobulin, a w żadnym badaniu nie oceniano ich podania podskórnego.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z placebo: dożylne podanie immunoglobulin może nieznacznie złagodzić objawy oceniane przez lekarza oraz poprawić zgłaszaną przez pacjentów zdolność do wykonywania codziennych czynności przez okres do 6 miesięcy, choć efekty te mogą nie być na tyle znaczące, by miały istotne znaczenie dla pacjentów; mamy jednak małe zaufanie do tych wyników. Jesteśmy umiarkowanie pewni, że dożylne podanie immunoglobulin prawdopodobnie wywołuje ból głowy u nawet ⅓ pacjentów. Lek ten może powodować rozpad czerwonych krwinek, choć nie jest jasne, czy miałoby to rzeczywisty wpływ na stan zdrowia pacjentów, a nasze zaufanie co do tych danych jest małe. Dożylne podanie immunoglobulin może nie wpływać na długość pobytu w szpitalu, ale nie mamy zaufania do danych potwierdzających tę tezę. Być może nie prowadzi to również do zwiększenia liczby hospitalizacji związanych z miastenią, ale i w tym przypadku nasze zaufanie jest ograniczone.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z wymianą osocza (plazmaferezą): Dożylne podanie immunoglobulin może być mniej skuteczne niż plazmafereza w łagodzeniu objawów ocenianych przez lekarza, ale obie metody leczenia mogą w podobnym stopniu poprawiać zgłaszaną przez pacjentów zdolność do wykonywania codziennych czynności w ciągu pierwszych 2 tygodni. Nie jesteśmy jednak przekonani co do wiarygodności danych naukowych potwierdzających te wyniki. Dożylne podawanie immunoglobulin może również wiązać się z dłuższym pobytem w szpitalu niż stosowanie plazmaferezy, jednak mamy małe zaufanie do tych danych naukowych. Te dwie metody leczenia mogą nie różnić się pod względem działań niepożądanych, jednak ponownie nie jesteśmy pewni tych danych.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z glikokortykosteroidami: obie metody leczenia mogą nie różnić się pod względem poprawy w zakresie nasilenia objawów ocenianych przez lekarza w ciągu pierwszych 2 tygodni, jednak nie mamy pewności co do jakości danych. Nie było dostępnych danych naukowych dotyczących innych wyników.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z ich podskórnym podaniem: w żadnym badaniu nie oceniano podskórnego stosowania immunoglobuliny ani nie porównywano jej z podawaniem dożylnym lub z innymi metodami leczenia.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych było ograniczone ze względu na niewystarczającą ilość danych, wątpliwości dotyczące sposobu przydzielania pacjentów do poszczególnych grup leczenia oraz fakt, że wiele wyników raportowano tylko w jednym badaniu. Brakowało danych naukowych dotyczących podskórnego podawania immunoglobulin lub jego porównania z dożylnym podaniem immunoglobulin lub plazmaferezą. Nie znaleźliśmy również żadnych przydatnych danych dotyczących wielu wyników, które planowaliśmy ocenić.

Jak aktualne są powyższe dane?

Przegląd jest aktualny do września 2024 r.

Kluczowe informacje

· W porównaniu ze standardową opieką (tj. bez specyficznych działań) zapewnienie osobom cierpiącym na otępienie sesji terapii opartej na muzyce prawdopodobnie łagodzi objawy depresji i może przyczynić się do zmniejszenia ogólnych trudności behawioralnych.

· W porównaniu z innymi formami terapii, terapia z wykorzystaniem muzyki może wpływać pozytywnie na zachowania społeczne, ale nie mamy pewności, czy zmniejsza nasilenie lęku.

· Efekty te mogą nie utrzymywać się po zakończeniu leczenia.

· Nie ma dowodów na to, że terapia muzyką wpływa na dobrostan emocjonalny, poziom pobudzenia lub funkcje poznawcze (np. myślenie i zapamiętywanie) osób cierpiących na otępienie, chociaż nie ma co do tego pewności.

· Istnieje wątpliwość co do danych naukowych dotyczących efektów długoterminowych, przy czym w badaniach nie obserwowano żadnych długoterminowych skutków.

· Działania niepożądane (niepożądane skutki uboczne) mogą występować rzadko, jednak badania były niespójne w raportowaniu tych wyników, więc potrzebujemy więcej danych, zanim będziemy mogli wyciągnąć wiarygodne wnioski.

Dlaczego warto oferować terapię opartą na muzyce osobom z otępieniem?

Osoby cierpiące na otępienie stopniowo doświadczają coraz większych trudności z myśleniem i wykonywaniem codziennych czynności. Otępienie często wiąże się z problemami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania oraz może prowadzić do obniżenia jakości życia pacjenta. W późniejszych stadiach otępienia komunikacja werbalna może być dla osób dotkniętych tą chorobą utrudniona, ale nawet jeśli nie są już w stanie mówić, nadal mogą nucić lub grać w rytm muzyki. Terapia muzyką może być zatem szczególnie odpowiednia dla osób z otępieniem, aby poprawić ich jakość życia.

Kto prowadzi terapię muzyką?

Muzykoterapeuci są certyfikowani do pracy z pojedynczymi osobami lub grupami ludzi, wykorzystując muzykę do zaspokojenia ich potrzeb fizycznych, psychologicznych i społecznych. Inni specjaliści mogą również zostać przeszkoleni w zakresie stosowania podobnych terapii.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy dowiedzieć się, czy w przypadku osób z otępieniem terapia oparta na muzyce działa lepiej niż standardowa opieka lub inne formy aktywności, takie jak malowanie. Interesowało nas, czy terapia zmieniła poniższe wyniki pod koniec leczenia:

· dobrostan emocjonalny, w tym jakość życia;

· nasilenie objawów depresji i lęku;

· pobudzenie lub agresja oraz ogólne problemy behawioralne;

· zachowania społeczne; oraz

· funkcje poznawcze (np. myślenie i zapamiętywanie).

Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy po zakończeniu terapii wystąpiły jakiekolwiek długoterminowe lub niepożądane skutki.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których osoby z otępieniem przydzielano losowo do grupy otrzymującej terapię muzyką (co najmniej 5 sesji) albo do grupy porównawczej, w której nie prowadzono żadnych aktywności lub prowadzono jej inne formy. Połączyliśmy wyniki badań, aby jak najdokładniej oszacować efekty terapii opartej na muzyce. Oceniliśmy również nasze zaufanie do ustaleń.

Co znaleźliśmy?

Znaleźliśmy 30 badań przeprowadzonych w 15 krajach. W badaniach wzięło udział 1720 osób z otępieniem o różnym stopniu zaawansowania. W większości badań uczestnicy mieszkali w domach opieki. Terapię opartą na muzyce dla osób indywidualnych oceniano w 7 badaniach; pozostałe badania obejmowały interwencję grupową. Wykorzystaliśmy wyniki 28 badań obejmujących 1366 osób z otępieniem pod kątem jednego lub większej liczby wyników pod koniec leczenia. Informacji na temat wyników długoterminowych dostarczyło 10 badań.

Główne wynikiPod koniec leczenia

Terapia oparta na muzyce prawdopodobnie łagodzi objawy depresji i może poprawiać ogólne problemy behawioralne w porównaniu ze standardową opieką.

Terapia oparta na muzyce może poprawić zachowania społeczne w porównaniu z innymi formami aktywności. Byliśmy mniej pewni wpływu terapii opartej na muzyce na nasilenie lęku w porównaniu z innymi działaniami.

Dostępne dane naukowe nie wskazują na jakiekolwiek korzyści płynące z terapii muzycznej dla dobrostanu emocjonalnego (w tym jakości życia), pobudzenia i agresji lub funkcji poznawczych, ale dowody te są ograniczone i niepewne.

W ujęciu długoterminowym

W niektórych badaniach wyniki mierzono 4 tygodnie lub dłużej po zakończeniu leczenia. Nie znaleźliśmy żadnych długotrwałych efektów, ale w dłuższej perspektywie czasowej mierzonych wyników było mniej i nie mamy pewności co do tych danych. Dalsze badania mogą mieć znaczący wpływ na naszą wiedzę na temat skutków terapii muzyką dla osób cierpiących na otępienie, dlatego ważne jest, aby kontynuować badania w tym zakresie.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Istniały różnice w jakości badań i sposobie raportowania wyników. We wszystkich badaniach uczestnicy i personel mogli wiedzieć, jakie leczenie otrzymują badani, a w niektórych przypadkach wiedziały o tym również osoby oceniające wyniki. Mogło to wpływać na wyniki. Jeśli chodzi o efekty po zakończeniu terapii opartej na muzyce, jesteśmy umiarkowanie pewni danych naukowych dotyczących korzystnego wpływu na nasilenie objawów depresji w porównaniu ze standardową opieką. Mamy niewielką pewność co do wpływu lub braku wpływu na którykolwiek z pozostałych wyników. Skutki uboczne raportowano rzadko.

Jak aktualne są powyższe dane?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją naszego poprzedniego przeglądu. Dodaliśmy 8 nowych badań i doszliśmy do nowych wniosków. Dane naukowe są aktualne na dzień 30 listopada 2023 r.

Najważniejsze informacje

• Dane naukowe dotyczące tego, czy codzienne przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego (ASA) może zapobiegać rakowi jelita grubego (RJG), są niejednoznaczne i niepewne; natomiast istnieją dane wyraźnie wskazujące na zwiększone ryzyko krwawienia w mózgu i w obrębie czaszki.

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na liczbę nowych zachorowań na RJG po 5–15 latach obserwacji. Po 15 latach stosowania ASA liczba nowych przypadków RJG może się zmniejszyć, ale nie mamy co do tego pewności.

• Przyjmowanie ASA może nieznacznie zwiększać liczbę zgonów z powodu RJG po 5–10 latach; po ≥15 latach liczba ta może się zmniejszać, jednak nie jesteśmy pewni tego wyniku.

• ASA prawdopodobnie nie wpływa na ogólną liczbę poważnych działań niepożądanych, ale zwiększa ryzyko groźnych krwawień pozaczaszkowych (krwawień poza obrębem czaszki) oraz prawdopodobnie zwiększa ryzyko udaru krwotocznego mózgu (krwawienia w mózgu lub w jego okolicy).

• Potrzebne są dalsze badania, aby lepiej zrozumieć długoterminowe skutki stosowania ASA oraz żeby ustalić, czy inne leki przeciwzapalne mogą zapobiegać wystąpieniu RJG.

Co to jest rak jelita grubego i chemoprewencja?

RJG jest powszechną i poważną chorobą. Czasami jego wystąpienie poprzedza obecność zmian (czyli obszarów nieprawidłowego wzrostu komórek) zwanych gruczolakami jelita grubego. Od wielu lat badacze zajmują się stosowaniem leków w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia RJG i gruczolaków jelita grubego. Takie podejście nazywa się chemoprewencją.

NLPZ to grupa leków, które przyczyniają się do zmniejszenia stanów zapalnych, gorączki i bólu, a także mogą zapobiegać powstawaniu zakrzepów krwi. Przykładami powszechnie stosowanych NLPZ są m.in. ASA czy ibuprofen. Badano je pod kątem zapobiegania nowotworom, ponieważ uważa się, że przewlekły stan zapalny sprzyja rozwojowi guzów.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ocenić, czy stosowanie ASA i innych NLPZ w populacji ogólnej w celu zapobiegania RJG oraz gruczolakowi jelita grubego jest skuteczne lub szkodliwe.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań z randomizacją (RCT), w których stosowanie ASA i innych NLPZ porównywano z niestosowaniem leczenia lub ze stosowaniem innych metod zapobiegania RJG w populacji ogólnej. Tam, gdzie było to możliwe, połączyliśmy wyniki tych badań i oceniliśmy wiarygodność danych, biorąc pod uwagę m.in. wielkość badań oraz jakość użytych w nich metod badawczych.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 10 badań, w których oceniano, czy ASA pomaga zapobiegać wystąpieniu RJG w populacji ogólnej. Badaniami objęto łącznie 124 837 osób. Większość z nich przeprowadzono w Europie i Ameryce Północnej; jedno badanie obejmowało ośrodek w Australii, a dwa duże badania przeprowadzono w Japonii. W siedmiu badaniach oceniano stosowanie małych dawek ASA (75–100 mg dziennie), a w trzech oceniano działanie ASA w większych dawkach.

Nie znaleźliśmy żadnych badań dotyczących wpływu stosowania innych NLPZ na ryzyko rozwoju RJG lub gruczolaka jelita grubego.

Jaki wpływ na wystąpienie raka jelita grubego ma kwas acetylosalicylowy?

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na liczbę nowych przypadków RJG po 5–15 latach badań. Może jednak zmniejszać liczbę nowych przypadków, jeśli przyjmuje się go przez ≥15 lat, ale nie jesteśmy pewni tych wyników.

• Stosowanie ASA może nieznacznie zwiększać liczbę zgonów po 5–10 latach (jedna z hipotez zakłada, że u niektórych osób może przyspieszać wzrost już istniejących zaawansowanych nowotworów). Może również wiązać się z niewielką lub żadną różnicą pod względem śmiertelności z powodu RJG po 10–15 latach obserwacji. Po ≥15 latach obserwacji stosowanie ASA może zmniejszać liczbę zgonów, ale nie jesteśmy pewni tego wyniku.

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na liczbę nowych przypadków gruczolaka jelita grubego w okresie od 5 do 10 lat obserwacji, ale również w tym przypadku nie jesteśmy pewni tych wyników.

Jakie są zagrożenia związane ze stosowaniem kwasu acetylosalicylowego w celu zapobiegania rakowi jelita grubego?

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na ogólną liczbę poważnych działań niepożądanych.

• Zwiększa jednak ryzyko poważnych krwotoków pozaczaszkowych (krwawień poza obrębem czaszki).

• Prawdopodobnie zwiększa także ryzyko udaru krwotocznego mózgu (krwawienia w mózgu lub w jego okolicy).

Jak wiarygodne są dane naukowe?

Jesteśmy pewni, że ASA zwiększa ryzyko poważnych krwotoków pozaczaszkowych. Mamy umiarkowaną pewność co do wiarygodności wyników dotyczących liczby nowych przypadków RJG po 5–15 latach, poważnych działań niepożądanych oraz udaru krwotocznego mózgu. Mamy małe lub bardzo małe zaufanie co do wiarygodności pozostałych wniosków.

Na zmniejszenie zaufania do wyników badań miały wpływ trzy główne czynniki.

• Ponadto liczba badań była niewystarczająca, aby mieć pewność co do prezentowanych wyników.

• W niektórych badaniach uczestnicy mogli wiedzieć, jakie leczenie otrzymują, co mogło wpływać na wyniki.

• Nie wszystkie badania dostarczyły informacji dotyczących wszystkich analizowanych zagadnień.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane te opierają się na wyszukiwaniach w medycznych bazach danych przeprowadzonych do marca 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Interwencje, których celem jest promowanie korzystania z programów rehabilitacji kardiologicznej (ang. cardiac rehabilitation, CR) mogą przyczynić się do zwiększenia liczby pacjentów uczestniczących w tych programach.

• Interwencje te prawdopodobnie doprowadzą do niewielkiego zwiększenia frekwencji w programach CR, a pacjenci będą prawdopodobnie bardziej skłonni do ukończenia takiego programu.

• Potrzebnych jest więcej badań wysokiej jakości, aby potwierdzić, które strategie najskuteczniej zwiększają liczbę pacjentów biorących udział w programach CR. Ponieważ większość uczestników stanowili mężczyźni, konieczne są dalsze badania z udziałem kobiet, osób starszych i innych niedostatecznie reprezentowanych grup w celu zapewnienia, że programy CR są skuteczne i dostępne dla wszystkich.

Czym jest rehabilitacja kardiologiczna (CR)?

CR to program terapeutyczny prowadzony przez pracowników ochrony zdrowia, który pomaga pacjentom wrócić do zdrowia i poprawić stan zdrowia serca po zawale, operacji serca lub innych problemach z sercem, w tym niewydolności serca. CR pomaga przyspieszyć powrót do zdrowia, zapobiega przyszłym problemom z sercem i wspiera ogólny stan zdrowia. Jest silnie rekomendowany w przypadku osób cierpiących na powyższe schorzenia serca.

Na czym polega problem?

Pomimo tych korzyści, na całym świecie tylko niewielka liczba kwalifikujących się osób bierze udział w programach CR. Ponadto nawet jeśli pacjenci zapisują się do programu CR, wielu z nich nie angażuje się w pełni lub nie kończy programu.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy interwencje, których celem jest promowanie korzystania z programów CR mogą pomóc większej liczbie osób:

• zapisać się do programu CR,

• uczestniczyć w programie CR oraz

• ukończyć program CR.

Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy te działania mogą wywołać jakieś działania niepożądane.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których oceniano różne metody mające na celu zwiększanie liczby pacjentów korzystających z programów CR. Uwzględniono wyłącznie badania, w których uczestnicy zostali losowo przydzieleni do jednej z 2 lub więcej grup leczenia. Jest to najlepszy sposób zapewnienia, że grupy uczestników są podobne, a sami badacze i uczestnicy nie wiedzą do jakiej grupy należą. Wzięliśmy pod uwagę badania opublikowane we wszystkich językach. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy wiarygodność danych naukowych na podstawie takich kryteriów, jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy łącznie 47 badań (58 porównań), w których wzięło udział 10 803 osoby. Badania uwzględnione w przeglądzie przeprowadzono głównie w Ameryce Północnej i w Europie, a także w innych krajach o wysokim dochodzie. Nie uwzględniono żadnych badań przeprowadzonych w krajach o niskim i średnim dochodzie. Uczestnicy cierpieli na takie schorzenia jak zawał serca, dławica piersiowa czy niewydolność serca, albo przeszli zabiegi, takie jak pomostowanie aortalno-wieńcowe lub wszczepienie stentu. Większość uczestników badań stanowili mężczyźni. W badaniach tych oceniono szeroki wachlarz rozwiązań, takich jak: wcześniejsze rozpoczęcie CR, wykorzystanie narzędzi cyfrowych, oferowanie CR w różnych miejscach (np. w domu), zapewnienie wsparcia ze strony innych pacjentów lub personelu medycznego, dostosowanie programów do potrzeb kobiet oraz stworzenie krótszych lub bardziej elastycznych opcji.

Główne wyniki

W przypadku osób cierpiących na choroby serca działania, których celem jest promowanie korzystania z programów CR:

• może zwiększyć liczbę pacjentów zapisujących się do programów CR (27 badań, 726 osób);

• prawdopodobnie skutkuje niewielkim zwiększeniem frekwencji w programach CR (18 badań, 3024 osoby);

• prawdopodobnie zwiększa szansę na to, że pacjenci ukończą program CR (19 badań, 5432 osoby); oraz

• prawdopodobnie nie zwiększa liczby ciężkich działań niepożądanych (6 badań, 716 osób).

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych wahało się od niskiego do umiarkowanego, ponieważ w uwzględnionych badaniach stosowano różne metody realizacji interwencji mających na celu zwiększenie liczby pacjentów korzystających z CR. Chociaż wyniki są obiecujące, potrzeba więcej badań o wysokiej jakości, aby potwierdzić, które strategie są najskuteczniejsze, zwłaszcza jeśli chodzi o pomoc pacjentom w ukończeniu programów CR. Dostępnych było niewiele informacji na temat kosztów lub efektywności kosztowej (opłacalności) działań promujących korzystanie z programów CR. Konieczne są również dalsze badania w innych grupach, takich jak kobiety, osoby starsze oraz mieszkańcy krajów o niskich i średnich dochodach. To pomoże zapewnić, że programy CR będą użyteczne i dostępne dla wszystkich.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejszy przegląd stanowi aktualizację naszego przeglądu z 2019 roku. Niniejsze dane naukowe są aktualne do marca 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Szacuje się, że brak aktywności fizycznej, w ujęciu globalnym, kosztuje około 53,8 miliarda dolarów amerykańskich rocznie. Ćwiczenia fizyczne to prosty, niedrogi i skuteczny sposób na zmniejszenie ryzyka chorób serca, zwłaszcza u osób, które nie prowadzą aktywnego trybu życia. Jednak wiele osób nie osiąga poziomu aktywności fizycznej zalecanego przez Światową Organizację Zdrowia (WHO).

• Trening interwałowy o wysokiej intensywności (ang. high-intensity interval training, HIIT) prawdopodobnie poprawia wydolność i zmniejsza obwód talii w porównaniu z całkowitym brakiem aktywności, ale nie zaobserwowaliśmy wyraźnych różnic między brakiem ćwiczeń a treningiem HIIT pod względem ciśnienia skurczowego krwi (najwyższej wartości ciśnienia krwi), stosunku obwodu talii do obwodu bioder czy stężenia trójglicerydów we krwi (rodzaju tłuszczów we krwi). HIIT może nieco bardziej poprawiać wydolność w porównaniu z równomiernym wysiłkiem o umiarkowanej intensywności, jednak nie zauważyliśmy wyraźnych różnic między wpływem obu wskazanych typów ćwiczeń na ciśnienie skurczowe krwi, obwód talii, wskaźnik talia-biodra ani poziom trójglicerydów we krwi.

• Nasze wyniki sugerują, że HIIT może być równie skuteczny jak trening o umiarkowanej intensywności w poprawie zdrowia serca i zmniejszeniu ryzyka cukrzycy typu 2. Potrzeba jednak więcej wysokiej jakości badań, by móc sformułować pewniejsze wnioski.

Czym dokładnie jest trening interwałowy o wysokiej intensywności?

Trening interwałowy o wysokiej intensywności (HIIT) to metoda ćwiczeń polegająca na naprzemiennym wykonywaniu serii krótkich, bardzo intensywnych ćwiczeń i okresów odpoczynku.

Czym jest zdrowie kardiometaboliczne?

Zdrowie kardiometaboliczne odnosi się do zdrowia serca, naczyń krwionośnych oraz sposobu, w jaki organizm przetwarza energię z pożywienia. Obejmuje kluczowe wskaźniki, takie jak: ciśnienie krwi, poziom cholesterolu, cukru we krwi i masę ciała. Gdy wartości te pozostają w normie, ryzyko wystąpienia chorób serca, udaru mózgu i cukrzycy typu 2 jest znacznie niższe.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy trening HIIT daje lepsze wyniki pod względem poprawy wskaźników zdrowia kardiometabolicznego u osób nieaktywnych fizycznie w porównaniu z całkowitym brakiem aktywności lub treningiem ciągłym o umiarkowanej intensywności (ang. moderate-intensity continuous training, MICT).

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań naukowych dotyczących wpływu HIIT, w porównaniu z brakiem aktywności lub treningiem MICT, na wskaźniki zdrowia kardiometabolicznego. Uwzględniliśmy badania, które dotyczyły osób nieaktywnych fizycznie, ale poza tym zdrowych. Wyniki badań podsumowaliśmy, i oceniliśmy naszą pewność do odnalezionych danych naukowych uwzględniając kilka aspektów takich jak zastosowane metody badawcze, wielkość grup badawczych oraz kompletność prezentowanych informacji.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 58 badań, w których wzięło udział łącznie 2075 nieaktywnych fizycznie osób dorosłych. Liczebność grup w poszczególnych badaniach wahała się od 14 do 90 osób, a same programy treningowe trwały od 4 do 16 tygodni. W 35 badaniach porównano HIIT z treningiem ciągłym o umiarkowanej intensywności (MICT), w 11 z brakiem ćwiczeń, a w 12 uwzględniono obie interwencje alternatywne.

Najważniejsze wyniki

Trening HIIT może zwiększać wskaźnik pułapu tlenowego VO₂ max w porównaniu z brakiem ćwiczeń – kluczowego wskaźnika wydolności krążeniowo-oddechowej. HIIT przyczynia się również do niewielkiego zmniejszenia obwodu talii. Z drugiej strony, HIIT ma prawdopodobnie niewielki lub żaden wpływ na stosunek obwodu talii do bioder, a także może mieć niewielki lub żaden wpływ na poziom trójglicerydów we krwi. Dane naukowe dotyczące wpływu HIIT na ciśnienie skurczowe (najwyższa wartość ciśnienia tętniczego) są bardzo niepewne.

W porównaniu z MICT, HIIT może nieznacznie poprawić wskaźnik pułapu tlenowego VO₂ max . Między HIIT a MICT może nie być różnic pod względem wpływu na ciśnienie skurczowe i poziom trójglicerydów, a prawdopodobnie nie ma też różnic we wpływie na obwód talii oraz stosunek obwodu talii do obwodu bioder.

W żadnym z badań nie raportowano długoterminowych wyników, takich jak zawały serca, udary mózgu czy zgony.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy niską lub umiarkowaną pewność do większości wyników, a dalsze badania mogą zmienić nasze wnioski. Na zmniejszenie naszego zaufania do wyników badań miały wpływ trzy główne czynniki. Po pierwsze, osoby biorące udział w badaniach reagowały na interwencję w sposób zróżnicowany. Po drugie, niektóre badania przeprowadzono na bardzo małej liczbie osób, a w przypadku niektórych wyników było zbyt mało badań, aby móc wyciągnąć wiarygodne wnioski. Wreszcie, osoby biorące udział w badaniu były świadome, jaką interwencję terapeutyczną otrzymują.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane są aktualne na dzień 13 października 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Leki (takie jak melatonina, hormon wzrostu, środki pobudzające mózg [stymulanty], atorwastatyna lub leki regulujące stężenie dopaminy i serotoniny) prawdopodobnie zmniejszają uczucie zmęczenia u pacjentów po urazowym uszkodzeniu mózgu.

• Inne metody leczenia, takie jak terapia rozmową, stymulacja sensoryczna i poradnictwo, mogą zmniejszyć nasilenie objawów zmęczenia u pacjentów po urazowym uszkodzeniu mózgu.

• W przyszłych badaniach należy uwzględnić większą liczbę osób, w tym dzieci i młodzież. Należy też zbadać różne metody leczenia w różnych warunkach, a także stopień ciężkości urazów mózgu i ich przyczyny.

Czym jest urazowe uszkodzenie mózgu?

Urazowe uszkodzenie mózgu to uszkodzenie mózgu spowodowane przypadkowym stłuczeniem lub celowym uderzeniem w głowę. Uraz może być wynikiem wypadku drogowego, upadku, napaści, kontuzji sportowej lub wybuchu. Osoby z urazowym uszkodzeniem mózgu mogą odczuwać ból głowy, mieć problemy z pamięcią oraz trudności ze snem i poruszaniem się. Mogą również odczuwać zmęczenie, które definiuje się jako przytłaczające uczucie wyczerpania niezwiązane z wcześniejszym wysiłkiem, które zazwyczaj nie ustępuje po odpoczynku. Utrudnia ono tym osobom skupienie się i wykonywanie codziennych czynności, co wpływa na jakość ich życia.

Jak leczy się zmęczenie po urazowym uszkodzeniu mózgu?

Metody leczenia zmęczenia są zróżnicowane, ponieważ jego przyczyny i objawy mogą być bardzo różne. Leczenie obejmuje stosowanie leków pobudzających lub chroniących mózg, a także hormonów i leków przeciwdepresyjnych, które pomagają w zasypianiu i poprawiają nastrój. Metody leczenia niefarmakologicznego obejmują poradnictwo, edukację, terapię behawioralną oraz aktywność fizyczną.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy przede wszystkim sprawdzić, czy różne metody leczenia zmniejszają uczucie zmęczenia u osób z urazowym uszkodzeniem mózgu. Interesował nas także wpływ tych metod leczenia na nastrój, pamięć lub koncentrację, jakość życia oraz uczucie senności.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których uczestnicy byli losowo przydzielani do grupy otrzymującej leczenie przeciw zmęczeniu, do grupy otrzymującej standardową opiekę (czyli bez konkretnego leczenia przeciw zmęczeniu) lub do grupy otrzymującej pozorowane leczenie, czyli placebo. Przeanalizowaliśmy również badania, w których porównano różne metody leczenia. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych na podstawie aspektów takich jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 40 badań obejmujących 3518 dorosłych i dzieci cierpiących na urazowe uszkodzenie mózgu. Badania przeprowadzono w 12 krajach, głównie o wysokich dochodach, w Europie, Ameryce Północnej i Oceanii. Badania te przeprowadzono w różnych placówkach, w tym w ośrodkach medycznych, klinikach rehabilitacyjnych, bazach wojskowych, ośrodkach badań klinicznych oraz szpitalach.

Główne wynikiZmęczenie

• Leki prawdopodobnie zmniejszają uczucie zmęczenia po urazowym uszkodzeniu mózgu (8 badań, 395 osób). Wśród leków stosowanych w tych badaniach, znalazły się: melatonina, hormon wzrostu, środki pobudzające ośrodkowy układ nerwowy (psychostymulanty), statyny oraz leki regulujące stężenie dopaminy.

• Inne metody leczenia (bez stosowania leków) mogą zmniejszać uczucie zmęczenia po urazowym uszkodzeniu mózgu (31 badań, 2203 osoby). Metody leczenia obejmowały: terapię poznawczo-behawioralną, trening wspomagany technologicznie, trening umiejętności funkcjonalnych, stymulację sensoryczną, stymulację elektryczną/magnetyczną, akupresurę, poradnictwo, terapię akceptacji i zaangażowania, zindywidualizowaną terapię zajęciową, terapię rehabilitacyjną ukierunkowaną na radzenie sobie z objawami poznawczymi, ćwiczenia aerobowe, zlecone ćwiczenia o niewielkiej intensywności, ćwiczenia w określonym miejscu, rehabilitację układu przedsionkowego, wizyty kontrolne oraz terapie wielokomponentowe.

• W przypadku terapii farmakologicznych odnotowano pewne działania niepożądane (niechciane lub szkodliwe), które dotyczyły konkretnych badań. W przypadku innych metod leczenia (bez stosowania leków) często nie zgłaszano działań niepożądanych.

Objawy związane ze zmęczeniem

• Leki mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na depresję, lęk, szybkość przetwarzania informacji, jakość życia i uczucie senności w ciągu dnia (21 badań, 1016 osób).

• Spośród metod leczenia niefarmakologicznego jedynie terapia poznawcza przyniosła zauważalne efekty; może ona zmniejszać nasilenie lęku (2 badania, 57 osób).

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych jest ograniczone ze względu na niewielką liczbę osób biorących udział w poszczególnych badaniach oraz różnice w warunkach, metodach leczenia, wieku uczestników, a także w stopniu ciężkości i przyczynach urazów mózgu.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Przeanalizowano badania opublikowane do 12 lutego 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Aktywność fizyczna może być umiarkowanie skuteczna w łagodzeniu objawów depresji w porównaniu z niestosowaniem terapii.

• Dane naukowe wskazują, że istnieje niewielka lub żadna różnica pod względem skuteczności w łagodzeniu objawów depresji między aktywnością fizyczną i terapią psychologiczną lub lekami przeciwdepresyjnymi, jednak wniosek ten opiera się na kilku niewielkich badaniach.

• Oceniano w nich wyniki pod koniec leczenia. W większości z nich nie obserwowano uczestników długoterminowo.

• Niepożądane skutki aktywności fizycznej występowały rzadko i dotyczyły jedynie niewielkiej liczby uczestników.

Czym jest depresja?

Depresja to powszechna choroba, która dotyka ponad 100 milionów osób na świecie. Depresja może znacząco wpływać na zdrowie fizyczne oraz obniżać jakość życia chorych.

Jak leczy się depresję?

W świetle badań w leczeniu depresji skuteczne może być zarówno leczenie farmakologiczne (przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych), jak i terapie psychologiczne (tj. leczenie oparte na rozmowie, które ma na celu zmianę pewnych zachowań, sposobu myślenia lub radzenia sobie z emocjami). Niemniej wiele osób preferuje korzystanie z alternatywnych rozwiązań. Niektóre wytyczne wskazują, że aktywność fizyczna może służyć jako alternatywna forma leczenia.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy ćwiczenia fizyczne łagodzą objawy choroby i poprawiają jakość życia osób cierpiących na depresję, a także porównać ćwiczenia fizyczne z farmakoterapią, terapią psychologiczną i alternatywnymi metodami leczenia. Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy ćwiczenia fizyczne wiążą się z jakimiś niepożądanymi skutkami i czy są warte swojej ceny. Poniższy przegląd stanowi aktualizację przeglądu opublikowanego w 2013 r.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań z randomizacją (tj. badań, w których uczestnicy są losowo przydzielani do jednej z grup leczenia), w których oceniano skuteczność aktywności fizycznej w leczeniu depresji u dorosłych (w wieku 18 lat oraz starszych). W naszej analizie wykorzystaliśmy badania, w których aktywność fizyczną porównywano z inną formą aktywnego leczenia (np. lekami lub terapią psychologiczną) albo z inną interwencją nieaktywną (np. niestosowaniem leczenia, umieszczeniem na liście oczekujących na leczenie lub podaniem placebo – pozorowanej formy terapii, która sprawia wrażenie prawdziwego leczenia). Takie badania musiały obejmować dorosłych z rozpoznaną depresją, a wykonywana w ramach badań aktywność fizyczna musiała pasować do naszej definicji aktywności fizycznej.

Opisaliśmy, oceniliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań. Oceniliśmy nasze zaufanie co do wiarygodności wyników, opierając się na czynnikach takich jak wykorzystane metody badawcze i liczba uczestników. Przeszukaliśmy medyczne bazy danych w poszukiwaniu badań opublikowanych do listopada 2023 r.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 73 badania z udziałem co najmniej 4985 dorosłych z depresją. Niektóre badania obciążone były dużym ryzykiem błędy systematycznego, co obniżyło nasze zaufanie co do wyników.

Aktywność fizyczna może wiązać się ze zmniejszeniem nasilenia objawów depresji w porównaniu z niestosowaniem terapii, niemniej dane co do skutków długoterminowych są niepewne.

Istnieje prawdopodobnie niewielka lub żadna różnica pod względem nasilenia objawów depresji między osobami podejmującymi aktywność fizyczną oraz osobami podejmującymi terapię psychologiczną. Istnieje niewielka lub żadna różnica co do nasilenia objawów depresji między osobami podejmującymi aktywność fizyczną oraz osobami przyjmującymi leki przeciwdepresyjne.

Nie wydaje się, aby istniała różnica między różnymi interwencjami pod względem ich akceptowalności jako metody leczenia, wyrażonej liczbą uczestników, którzy ukończyli badania.

Korzyści płynące z aktywności fizycznej, które mają wpływ na jakość życia – w porównaniu z niestosowaniem terapii, terapią psychologiczną lub leczeniem farmakologicznym – są niespójne i niepewne.

Zdarzenia niepożądane spowodowane aktywnością fizyczną występowały rzadko. Niewielka grupa uczestników, u których takie zdarzenia wystąpiły, zwykle zgłaszała problemy z mięśniami i stawami lub nasilenie depresji.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Wiele badań obejmowało dosyć małe grupy osób oraz było obciążone dużym ryzykiem błędu systematycznego ze względu na wykorzystane metody badawcze. Dodatkowo w większości badań oceniano jedynie skutki aktywności fizycznej w perspektywie krótkoterminowej. Powyższe czynniki ograniczają nasze zaufanie do wyników tego przeglądu. W przyszłych badaniach należy skupić się na poprawie ich jakości, ustaleniu, które cechy ćwiczeń są skuteczne w przypadku różnych osób, oraz zapewnieniu, że w badaniach będą uczestniczyć różne grupy osób, aby można było uwzględnić kwestie równości w dostępie do ochrony zdrowia.