Wprowadzenie

Niektóre choroby zakaźne rozprzestrzeniają się poprzez unoszące się w powietrzu kropelki wydzielin rozprzestrzenionych przez kaszel i kichanie, które mogą zainfekować osoby dotykające skażonej skóry lub powierzchni. Mycie rąk wodą z mydłem może zapobiec rozprzestrzenianiu się tych chorób. Osoby nieposiadające mydła mogą użyć do mycia rąk innych środków, takich jak: popiół, błoto, ziemia z wodą lub bez wody albo sama woda. Czyszczenie rąk popiołem (stałymi pozostałościami po piecach kuchennych i pożarach) może polegać na wycieraniu lub inaktywacji wirusa lub bakterii. Jednak substancje chemiczne zawarte w popiele mogą również uszkodzić skórę.

Jeżeli popiół jest skutecznym środkiem do mycia rąk, może on ograniczyć rozprzestrzenianie się koronawirusa (COVID-19) i innych chorób zakaźnych na obszarach o niskich dochodach, gdzie mydło nie jest powszechnie dostępne.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy wiedzieć czy osoby, które używają popiołu do czyszczenia rąk, są bardziej lub mniej narażone na choroby zakaźne niż osoby, które używają mydła, wody, błota lub ziemi albo niż osoby, które nie czyszczą rąk. Chcieliśmy się również dowiedzieć czy użycie popiołu powoduje niepożądane efekty, takie jak bolesność rąk czy wysypka.

Metody

Poszukiwaliśmy badań, w których skupiano się na myciu rąk popiołem w porównaniu z użyciem mydła, błota, ziemi, samej wody lub z brakiem mycia rąk. Celem odpowiedzi na zadane pytanie włączyliśmy badania, które mogłyby obejmować dorosłych i dzieci, bez ograniczenia geograficznego.

COVID-19 rozprzestrzenia się szybko, więc musieliśmy jak najszybciej odnaleźć odpowiedź na to pytanie. Oznaczało to konieczność skrócenia czasu trwania niektórych etapów tradycyjnego procesu tworzenia przeglądu systematycznego Cochrane. Nie mogliśmy znaleźć pełnych tekstów pięciu potencjalnie istotnych badań, ani też skontaktować się z autorami badań w celu uzyskania dodatkowych informacji. Choć przeszukaliśmy kilka baz danych, być może pominęliśmy niektóre badania. Planujemy zamieścić wszystkie istotne informacje w przyszłej wersji przeglądu.

Wyniki

Zidentyfikowaliśmy 14 badań, w których oceniano użycie popiołu do czyszczenia rąk. Tylko w jednym, niewielkim badaniu bezpośrednio porównywano osoby losowo przydzielone do grup, w których używano popiół albo mydło lub inne środki (badania z randomizacją dostarczają najlepszych danych naukowych). Włączone badania obejmowały osoby w każdym wieku i zostały przeprowadzone głównie w społecznościach wiejskich o niskich dochodach. Sześć badań dostarczyło informacji, które pomogły odpowiedzieć na nasze pytanie.

Do jednego z badań włączono dzieci, które znalazły się w szpitalu z powodu biegunki i porównano je z dziećmi, które nie cierpiały na biegunkę. Autorzy badania skupili się na sposobie mycia rąk w domach tych dzieci. U rodzin, które używały popiołu do czyszczenia rąk stwierdzono podobną liczbę wizyt w szpitalu dziecięcym z powodu biegunki, w porównaniu z rodzinami, które używały mydła.

W innym badaniu analizowano, czy kobiety z nietypowym świądem pochwy lub wydzieliną częściej czyściły ręce popiołem niż kobiety, które nie miały takich objawów. Autorzy stwierdzili, że u kobiet, które używały popiołu i wody do czyszczenia rąk prawdopodobieństwo wystąpienia świądu pochwy lub wydzieliny było takie samo jak u kobiet, które używały mydła.

Cztery badania polegały na pomiarze obecności bakterii na rękach po użyciu popiołu, mydła, wody, błota lub przy braku czyszczenia rąk. Nie mamy pewności co do wpływu stosowania popiołu, w porównaniu z innymi środkami do czyszczenia rąk, na występowanie bakterii na rękach ze względu na to, że w badaniach wykorzystano niewiarygodne metody, a ich wyniki były niejasne.

Żadne z badań nie dostarczyło informacji na temat ciężkości chorób zakaźnych, lub tego czy osoby włączone do badań używały popiołu lub innego środka konsekwentnie, lub liczby zgonów, bądź niepożądanych skutków spowodowanych czyszczeniem rąk przy użyciu popiołu.

Pewność danych naukowych

Nasza pewność (zaufanie) względem odnalezionych danych naukowych była ograniczona, ponieważ znaleźliśmy niewiele badań; natomiast w tych, które znaleźliśmy, używano niewiarygodnych metod i włączano różne grupy uczestników, ponadto w żadnym z badań nie oceniano wiarygodnie, czy u uczestników rozwinęła się infekcja.

Wnioski

Nie mamy pewności czy czyszczenie rąk popiołem - w porównaniu z czyszczeniem rąk mydłem, wodą, błotem, ziemią, czy też z brakiem czyszczenia rąk - zatrzymuje lub ogranicza rozprzestrzenianie się zakażeń wirusowych lub bakteryjnych. Nie wiemy czy czyszczenie rąk popiołem powoduje niepożądane efekty.

Data wyszukiwania danych

Przegląd ten obejmuje dane opublikowane do dnia 26 marca 2020 r.

Jak rozumiemy środki kontroli związane z zagranicznym podróżowaniem?

Środki kontroli podróży międzynarodowych to metody zarządzania podróżami pomiędzy krajami w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się COVID-19. Środki obejmują:

- zamknięcie granic międzynarodowych w celu powstrzymania podróżnych przed przekraczaniem granic jednego kraju do drugiego;

- ograniczenie podróży do i z niektórych krajów, szczególnie tych o wysokim poziomie zakażeń;

- badanie przesiewowe lub badanie podróżnych wjeżdżających do kraju lub wyjeżdżających do niego, jeśli mają objawy lub mieli kontakt z osobą zakażoną;

- poddawanie kwarantannie nowo przybyłych podróżnych z innego kraju, co jest równoznaczne z pozostaniem w domu lub w określonym miejscu przez pewien czas.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy się dowiedzieć, na ile skuteczne są środki kontroli związane z międzynarodowymi podróżami służące powstrzymaniu pandemii COVID-19.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań dotyczących wpływu tych środków na rozprzestrzenianie się COVID-19. Badania miały raportować, ile przypadków zachorowania udało się uniknąć lub wykryć dzięki środkom kontroli oraz czy środki te zmieniły przebieg pandemii. W badaniach mogły wziąć udział osoby w każdym wieku z całego świata. Badania mogły być dowolnie zaprojektowane, włącznie z uwzględnieniem badań wykorzystujących dane „rzeczywiste” (badania obserwacyjne) lub hipotetyczne dane z symulacji generowanych komputerowo (badania modelowe).

To pierwsza aktualizacja niniejszego przeglądu. Obejmuje ona wyłącznie badania dotyczące COVID-19 opublikowane do dnia 13 listopada 2020 r.

Wyniki badań

Znaleziono 62 badania. Większość (49 badań) stanowiły badania modelowe; tylko 13 wykorzystało dane rzeczywiste (badania obserwacyjne). Badania zostały przeprowadzone na całym świecie i w różnym czasie trwania pandemii. Stadia COVID-19 w poszczególnych krajach były zróżnicowane.

Większość badań porównywała obecne środki kontroli związane z podróżowaniem z brakiem kontroli. Jednakże w niektórych badaniach z zakresu modelowania porównywano również obecne środki z możliwymi środkami, na przykład w celu sprawdzenia, co mogłoby się stać, gdyby kontrole były bardziej lub mniej łagodne lub gdyby połączono je z innymi działaniami.

Kluczowe wyniki

Poniżej podsumowujemy ustalenia dotyczące niektórych wyników.

Ograniczenia w podróżowaniu zmniejszające lub wstrzymujące podróże transgraniczne (31 badań modelowych)

Większość badań wykazała, że ograniczenie podróży lub wstrzymanie podróży transgranicznych jest korzystne, ale ten korzystny efekt wahał się od małego do dużego. Ponadto nie wykazano żadnej różnicy w niektórych badaniach. Badania przewidywały również, że ograniczenia te opóźnią rozprzestrzenianie się pandemii, ale opóźnienie to wahało się od jednego dnia do 85 dni w różnych badaniach.

Kontrole na granicy (13 badań modelowych i 13 badań obserwacyjnych)

W badaniach tych oceniano kontrole na granicach, w tym badania przesiewowe osób z objawami lub potencjalnie narażonych na COVID-19, lub badania osób przed lub po podróży.

W przypadku badań przesiewowych opartych na objawach lub potencjalnym narażeniu na COVID-19 badania modelujące wykazały, że badania przesiewowe zmniejszyły liczbę importowanych lub eksportowanych przypadków i opóźniły rozprzestrzenianie się pandemii. Badania modelowe przewidywały, że wykryte zostanie od 1 do 53% przypadków. Badania obserwacyjne wykazały szeroki zakres wykrytych przypadków, od 0% do 100%, przy czym większość badań wykazała mniej niż 54% wykrytych przypadków.

W przypadku badań przesiewowych opartych na testowaniu, badania wykazały, że badanie podróżujących ogranicza liczbę przypadków importowanych lub eksportowanych oraz przypadków wykrytych. Badania obserwacyjne wykazały, że odsetek wykrytych przypadków wahał się od 58% do 90%. Różnica ta może wynikać z okresu, w którym badania zostały przeprowadzone.

Kwarantanna (12 badań modelowych)

Wszystkie badania sugerowały, że kwarantanna może być korzystna, ale większość wyników była zróżnicowana pomiędzy badaniami. Badania modelowe przewidywały na przykład, że kwarantanna może doprowadzić do zmniejszenia liczby zachorowań w społeczeństwie od 450 do ponad 64 000. Różnice w wynikach mogą zależeć od tego, jak długo ludzie byli poddawani kwarantannie i jak dobrze przestrzegali zasad.

Kwarantanna i badania przesiewowe na granicy (7 badań modelowych i 4 badania obserwacyjne)

W przypadku kwarantanny i badań przesiewowych na granicach większość badań wskazywała na pewne korzyści, jednak wielkość efektu różniła się w zależności od badania. Na przykład w badaniach obserwacyjnych raportowano, że wykrywanych jest od 68% do 92% przypadków. Różnice w wynikach mogą zależeć od tego, jak długo ludzie byli poddawani kwarantannie i jak często byli badani podczas kwarantanny.

Jak wiarygodne są te wyniki?

Nasza pewność co do wiarygodności tych wyników jest ograniczona. Większość badań opierała się na przewidywaniach matematycznych (modelowanie), dlatego brakuje nam danych rzeczywistych. Ponadto nie byliśmy pewni, czy w modelach zastosowano prawidłowe założenia, dlatego nasze zaufanie do danych dotyczących w szczególności restrykcji związanych z podróżowaniem i kwarantanny jest bardzo niska. Wiele badań zostało szybko opublikowanych w internecie jako „preprint”. Preprinty nie są poddawane standardowej, rygorystycznej ocenie, przez które przeszły opublikowane badania. Z tego powodu nie mamy pewności, na ile są one wiarygodne. Ponadto badania bardzo różniły się od siebie, a ich wyniki różniły się w zależności od ocenianego sposobu wdrażania środków zapobiegawczych związanych z podróżowaniem (np. rodzaj podejścia do badań przesiewowych), sposobu ich stosowania i egzekwowania, liczby podróży transgranicznych, poziomów przenoszenia się choroby w społeczeństwie oraz innych rodzajów krajowych środków kontroli pandemii.

Co to oznacza?

Ogólnie rzecz biorąc, podejmowanie środków kontroli związanych z zagranicznym podróżowaniem może pomóc w spowolnieniu rozprzestrzeniania się choroby między krajami. Pomocnym środkiem może być ograniczenie podróży transgranicznych. Badania przesiewowe podróżnych tylko pod kątem objawów na granicach prawdopodobnie przeoczą wiele przypadków; testowanie może być bardziej skuteczne, ale może również przeoczyć przypadki, jeśli jest przeprowadzane dopiero po przyjeździe. Kwarantanna, która trwa co najmniej 10 dni może zapobiec rozprzestrzenianiu się COVID-19 i może być bardziej skuteczna, jeśli jest połączona z innym środkiem kontroli, takim jak testowanie, szczególnie jeśli ludzie przestrzegają zasad.

Dalsze badania powinny lepiej raportować wyniki. Więcej badań powinno koncentrować się na rzeczywistych danych i oceniać potencjalne korzyści i ryzyko środków kontroli związanych z podróżowaniem zarówno dla jednostek jak i społeczeństwa jako całości.

Najważniejsze informacje

• Rzeczywistość wirtualna może być nieco skuteczniejsza w poprawie zdolności posługiwania się ręką niż alternatywne formy terapii. Bardzo niewielka liczba osób zgłaszała występowanie skutków niepożądanych, takich jak ból, bóle głowy, uczucie osłabienia czy zawroty głowy.

• Rzeczywistość wirtualna może być lepsza niż alternatywne formy terapii pod względem nieznacznej poprawy równowagi i prawdopodobnie zmniejsza również ograniczenia sprawności.

• Bardzo niewiele badań analizowało zastosowania immersyjnej rzeczywistości wirtualnej (np. w której użytkownik doświadczał środowiska wirtualnego za pośrednictwem urządzeń zakładanych na głowę.

Jakie korzyści płyną z wykorzystania rzeczywistości wirtualnej, w porównaniu z alternatywnymi metodami terapii lub braku terapii, po udarze mózgu?

Chcieliśmy porównać wpływ rzeczywistości wirtualnej z innymi terapiami lub brakiem terapii na powrót do sprawności po udarze oceniając funkcję kończyny górnej oraz inne wyniki takie jak: szybkość chodu, funkcje poznawcze (myślenie), samodzielność oraz jakość życia po udarze.

Czym jest rzeczywistość wirtualna i dlaczego może być pomocna w rehabilitacji po udarze mózgu?

Wiele osób po udarze mózgu ma problemy z poruszaniem się, myśleniem oraz czuciem. Często powoduje to problemy z codziennymi czynnościami, takimi jak pisanie, chodzenie lub prowadzenie samochodu. Rzeczywistość wirtualna jest ogólnym terminem używanym do określenia programów komputerowych stworzonych w celu naśladowania przedmiotów i wydarzeń z prawdziwego życia. Terapia oparta na rzeczywistości wirtualnej może wykazywać przewagę nad tradycyjnymi formami leczenia, ponieważ aplikacje tego typu pozwalają na ćwiczenie codziennych czynności, których nie ćwiczy się lub nie da się ćwiczyć w szpitalu czy klinice. Dodatkowo pewne cechy programów rzeczywistości wirtualnej mogą sprawić, że pacjenci poświęcą więcej czasu na terapię – przykładowo, wykonywana czynność może być bardziej motywująca.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy dowiedzieć się, czy wykorzystanie wirtualnej rzeczywistości w programach rehabilitacji poudarowej przynosi lepsze efekty niż tradycyjne formy terapii. Chcieliśmy poznać jej wpływ na różne punkty końcowe (takie jak poruszanie się, funkcje poznawcze oraz ograniczenie sprawności). Najbardziej interesowały nas wyniki związane ze sprawnością ręki, ponieważ na nich skupia się większość badań z tego obszaru. Chcieliśmy również ustalić, jaki sposób wykorzystanie rzeczywistości wirtualnej będzie najbardziej efektywne (jeśli chodzi o intensywność terapii lub czas jej stosowania) oraz jakie rodzaje programów rzeczywistości wirtualnej mogą być najkorzystniejsze.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, które porównywały rzeczywistość wirtualną z alternatywnymi formami terapii (na przykład z tradycyjną fizjoterapią ukierunkowaną na poprawę siły i ruchomości) lub z brakiem terapii. Uwzględniliśmy badania przeprowadzone na osobach dorosłych we wszystkich stadiach rekonwalescencji po udarze.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 190 badań obejmujących łącznie 7188 osób po udarze mózgu. W badaniach wykorzystywano szeroki zakres programów rzeczywistości wirtualnej; większość z nich ukierunkowana była na poprawę funkcji ręki lub mobilności (szybkości chodu i równowagi).

• Sześćdziesiąt siedem badań oceniało, czy zastosowanie rzeczywistości wirtualnej w porównaniu z innymi terapiami ma wpływ na poprawę zdolności posługiwania się ręką i wykazało, że wykorzystanie rzeczywistości wirtualnej może skutkować niewielką poprawą sprawności.

• Osoby korzystające z rzeczywistości wirtualnej (w porównaniu z alternatywnymi formami terapii) mogą doświadczyć niewielkich korzyści w zakresie równowagi oraz prawdopodobnie odczuwają poprawę w zakresie ograniczeń aktywności, ale mogą nie doświadczyć korzyści jeśli chodzi o szybkość chodu czy jakość życia.

• Uwzględnienie rzeczywistości wirtualnej w opiece standardowej lub rehabilitacji (skutkujące zwiększeniem czasu spędzonego na terapii) prawdopodobnie zwiększa sprawność ręki pacjenta.

• Rzeczywistość wirtualna może przynieść najlepsze efekty, gdy pacjent poświęca wiele godzin na korzystanie z programu.

• Niewielka liczba osób korzystających z rzeczywistości wirtualnej zgłosiła ból, bóle głowy, uczucie osłabienia lub zawroty głowy. Nie zgłoszono żadnych ciężkich skutków niepożądanych.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Istnieje obecnie wiele badań poświęconych tej tematyce, jednak są one przeważnie małej wielkości oraz niskiej jakości. Ponadto nie każde badanie dostarczyło odpowiedzi na wszystkie interesujące nas pytania. W związku z tym nasze zaufanie do prezentowanych danych naukowych jest umiarkowane do bardzo niskiego.

Jak aktualne są te dane?

Niniejsze dane są aktualne do września 2023 roku.

Najważniejsze informacje

• U osób z łagodnie podwyższonym ciśnieniem tętniczym (BP), które nie mają chorób sercowo-naczyniowych (np. przebytego zawału serca) lub innych czynników ryzyka (jak np. cukrzyca), stosowanie leków obniżających BP może nie zmniejszać ryzyka zgonu lub ryzyka wystąpienia poważnych chorób sercowo-naczyniowych.

• Leki obniżające BP mogą zmniejszać ryzyko udaru mózgu, ale mogą też zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych skutkujących przerwaniem udziału w badaniu.

• Potrzebne są dalsze badania, aby sprawdzić wpływ leków obniżających BP u osób z łagodnie podwyższonym BP, które nie mają chorób sercowo-naczyniowych lub innych ważnych czynników ryzyka (np. cukrzycy).

Czym jest nadciśnienie tętnicze?

Nadciśnienie tętnicze (NT) to stale utrzymujące się podwyższone BP.

Jak leczy się nadciśnienie tętnicze?

W zależności od nasilenia NT i innych chorób, leczenie może obejmować zmianę stylu życia, w tym zdrową dietę i regularną aktywność fizyczną. Często przepisuje się też leki.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić korzyści i ryzyko związane ze stosowaniem leków obniżających BP u osób z łagodnym NT (skurczowe BP od 140 do 159 mm Hg, rozkurczowe BP od 90 do 99 mm Hg), bez poważnych chorób sercowo-naczyniowych lub innych czynników ryzyka w wywiadzie osobniczym.

Co zrobiliśmy?

Przeanalizowaliśmy badania dotyczące stosowania leków obniżających BP u osób z łagodnym NT, aby sprawdzić, czy zmniejszają one ryzyko zgonu i poważnych chorób sercowo-naczyniowych (takich jak udar mózgu i zawał serca). Oceniliśmy również ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Następnie porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki niniejszych badań, jak również określiliśmy nasze zaufanie do danych naukowych w oparciu o takie czynniki, jak metody i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

W analizie uwzględniono 5 badań z udziałem 9124 osób. 4593 uczestników otrzymywało leki obniżające BP, a 4531 otrzymywało placebo (lek pozorowany) lub nie otrzymywało leczenia. Stwierdziliśmy, że stosowanie tych leków może nie zmniejszać ryzyka zgonu lub wystąpienia poważnych chorób sercowo-naczyniowych. Stosowanie leków obniżających BP może zmniejszać ryzyko udaru mózgu. W jednym badaniu oceniano też działania niepożądane, które powodowały przerwanie udziału w badaniu. Ponieważ nie mieliśmy indywidualnych danych uczestników dla tego wyniku, w analizie uwzględniliśmy wszystkich 17 354 uczestników tego badania. Stosowanie leków obniżających BP może zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, które mogą prowadzić do przerwania udziału w badaniu.

Główne wyniki

Korzyści związane ze zmniejszeniem ryzyka udaru mózgu dzięki stosowaniu leków obniżających BP u osób z łagodnym NT, które nie mają chorób serca lub innych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych, należy rozważać w kontekście możliwości wystąpienia niepożądanych skutków tych leków.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Mamy małe zaufanie do przedstawionych danych, ponieważ badania nie obejmowały wszystkich interesujących nas grup osób, a liczba uczestników była mała. Liczba dostępnych badań była niewystarczająca, aby wyciągnąć wiarygodne wnioski. W jednym badaniu, w którym wykazano mniejsze ryzyko udaru mózgu, uczestniczyły osoby z chorobą nerek, dlatego jego wyników nie można odnieść do wszystkich osób z łagodnym NT. Działania niepożądane leków opisano tylko w jednym badaniu. Ponieważ nie dysponowaliśmy indywidualnymi danymi uczestników, w analizie uwzględniono wyniki dotyczące wszystkich uczestników badania (a nie wyłącznie osób z łagodnym NT i bez chorób sercowo-naczyniowych).

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejsze dane naukowe są aktualne do czerwca 2024 roku.

Najważniejsze informacje

• W porównaniu z codzienną doustną profilaktyką przedekspozycyjną (PrEP), stosowanie lenakapawiru w znacznie większym stopniu zmniejsza liczbę nowych zakażeń ludzkim wirusem niedoboru odporności (HIV), powoduje nieco mniej poważnych działań niepożądanych oraz wiąże się z niewielką lub żadną różnicą pod względem ogólnej liczby działań niepożądanych lub ryzyka zgonu. Lenakapawir prawdopodobnie powoduje więcej łagodnych do umiarkowanych reakcji w miejscu wstrzyknięcia niż doustna PrEP.

• Przyszłe badania powinny objąć inne grupy osób narażonych na zakażenie HIV oraz monitorować pojawianie się ewentualnej oporności na leki (powstającej, gdy wirus z czasem mutuje w taki sposób, że leki stosowane w profilaktyce przestają być skuteczne), która może rozwinąć się w odpowiedzi na PrEP.

Czym jest profilaktyka przedekspozycyjna zakażenia HIV?

Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) to metoda farmakologiczna polegająca na przyjmowaniu leków przez osoby niezakażone HIV w celu zmniejszenia ryzyka nabycia tego wirusa. HIV jest wirusem przenoszonym poprzez kontakt z zakażonymi płynami ustrojowymi, takimi jak wydzieliny narządów płciowych oraz krew osób zakażonych tą chorobą. Co roku odnotowuje się około 1,3 miliona nowych zakażeń HIV, dlatego profilaktyka stanowi istotny priorytet w obszarze zdrowia publicznego na świecie. PrEP z wykorzystaniem niektórych leków przeciwwirusowych stanowi jedną z kluczowych metod zapobiegania rozprzestrzenianiu się HIV.

Obecne opcje PrEP obejmują codzienne doustne przyjmowanie leków, takich jak fumaran dizoproksylu tenofowiru w skojarzeniu z emtrycytabiną (F/TDF) lub alafenamid tenofowiru z emtrycytabiną (F/TAF), a także podawanie iniekcji co 2 miesiące (kabotegrawir). Powyższe leki profilaktyczne wykazują skuteczność wyłącznie pod warunkiem regularnego ich stosowania (tj. codziennie w przypadku preparatów doustnych oraz co 2 miesiące w przypadku kabotegrawiru w postaci iniekcji o przedłużonym działaniu). Lenakapawir to nowszy lek o przedłużonym działaniu, wymagający podawania w formie iniekcji jedynie 1 raz na 6 miesięcy.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy lenakapawir jest skuteczniejszy w zapobieganiu zakażeniom HIV niż doustne leki przeciwwirusowe (F/TDF i F/TAF), kabotegrawir, placebo (leczenie pozorowane) lub niestosowanie PrEP. Chcieliśmy również sprawdzić, czy lenakapawir powoduje jakiekolwiek działania niepożądane.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których lenakapawir porównywano z doustną PrEP, kabotegrawirem, placebo lub niestosowaniem PrEP u osób niezakażonych HIV, ale narażonych na ryzyko zakażenia.

Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy naszą pewność co do danych naukowych, biorąc pod uwagę czynniki takie jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 2 badania obejmujące 8660 osób narażonych na zakażenie HIV. W obu badaniach stosowanie lenakapawiru porównywano z doustną PrEP przez okres 52 tygodni. Badania obejmowały nastoletnie dziewczęta, młode kobiety, osoby o zróżnicowanej tożsamości płciowej oraz mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami. Nie znaleźliśmy żadnych badań porównujących lenakapawir z kabotegrawirem.

Lenakapawir zapobiegł znacznie większej liczbie nowych zakażeń HIV niż doustna PrEP. Ogólnie rzecz biorąc, działania niepożądane były podobne w obu grupach badanych, jednak lenakapawir powodował więcej reakcji w miejscu wstrzyknięcia. Nie odnotowano różnicy między lenakapawirem a doustną PrEP pod względem liczby zgłoszonych zgonów. Nie stwierdzono również, aby którykolwiek ze zgonów miał związek z zastosowanym leczeniem.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Jesteśmy przekonani o wiarygodności większości otrzymanych danych naukowych. Nasze wnioski opierają się jednak wyłącznie na 2 badaniach, z których każde trwało zaledwie 1 rok, co nie wystarcza do oceny długoterminowych korzyści i szkód związanych ze stosowaniem lenakapawiru. W żadnym z badań nie porównywano lenakapawiru z kabotegrawirem (innym lekiem stosowanym w PrEP w formie iniekcji). Prowadzone obecnie badania mogą wpłynąć na zmianę naszej wiedzy na temat efektów działania lenakapawiru w bardziej zróżnicowanych grupach pacjentów.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Powyższe dane naukowe są aktualne do maja 2025 r.

Najważniejsze informacje

U osób cierpiących na hemofilię A lub B (zarówno z obecnością inhibitorów, jak i bez nich) terapie nieoparte na czynnikach krzepnięcia stosowane w celu zapobiegania krwawieniom zmniejszyły roczną liczbę krwawień ogółem, krwawień dostawowych oraz samoistnych krwawień, w porównaniu z niestosowaniem profilaktyki. Znamiennie zwiększył się również odsetek pacjentów, u których nie występowały żadne epizody krwawienia. Przy stosowaniu tych terapii odnotowano także poprawę samopoczucia pacjentów. W żadnym z uwzględnionych badań nie oceniano dodatkowych punktów końcowych, takich jak stan zdrowia stawów, ich poprawne funkcjonowanie oraz wyniki ekonomiczne.

Stwierdzono zwiększenie liczby zdarzeń niepożądanych ogółem, przy czym częstość występowania poważnych zdarzeń niepożądanych była podobna w przypadku stosowania profilaktyki nieopartej na czynnikach krzepnięcia oraz niestosowania tej profilaktyki.

Konieczne są dalsze badania w celu ustalenia długoterminowych skutków stosowania poszczególnych terapii nieopartych na czynnikach krzepnięcia.

Jakie terapie nieoparte na czynnikach krzepnięcia stosuje się w profilaktyce krwawień u osób z hemofilią typu A lub B?

Niekontrolowane i samoistne krwawienia stanowią w przypadku hemofilii typu A i B poważny problem. Krwawieniom zazwyczaj zapobiega się i leczy je za pomocą koncentratów czynników krzepnięcia. Terapie nieoparte na czynnikach krzepnięcia, takie jak emicizumab, fitusiran, concizumab i marstacimab, otwierają nowe możliwości w leczeniu hemofilii.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy stosowanie terapii nieopartych na czynnikach krzepnięcia jest skuteczniejsze pod względem ograniczenia liczby krwawień i poprawy samopoczucia pacjentów niż standardowe czynniki krzepnięcia, leki omijające oraz niestosowanie profilaktyki krwawień.

Chcieliśmy również ustalić, czy terapie te wiążą się z jakimikolwiek zdarzeniami niepożądanymi.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których u osób z hemofilią A lub B terapii stosowanie w profilaktyce krwawień nieopartych na czynnikach krzepnięcia porównano ze stosowaniem standardowych czynników krzepnięcia, leków omijających, a także z niestosowaniem profilaktyki krwawień.

Następnie porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki niniejszych badań, jak również określiliśmy nasze zaufanie do danych naukowych w oparciu o takie czynniki, jak metody i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 6 badań obejmujących łącznie 397 mężczyzn z hemofilią w wieku od 12 do 75 lat, z których większość (>90%) cierpiała na ciężką postać choroby. Największe badanie objęło 120 osób, a najmniejsze – 26 osób.

Badania przeprowadzono w 38 krajach na całym świecie. 3 badania trwały 6 miesięcy, 2 badania trwały 9 miesięcy, a 1 badanie trwało 8 miesięcy.

4 badania dotyczyły osób z hemofilią powikłaną inhibitorem, a 2 badania – osób z hemofilią niepowikłaną inhibitorem. Inhibitory to przeciwciała, które neutralizują terapie oparte na czynnikach krzepnięcia, pozbawiając je skuteczności. W 2 badaniach analizowano terapie nieoparte na czynnikach krzepnięcia, takie jak emicizumab, fitusiran i concizumab. Wszystkie badania były sponsorowane przez przemysł farmaceutyczny i porównywano w nich terapie nieoparte na czynnikach krzepnięcia z niestosowaniem profilaktyki krwawień. W jednym z badań porównywano 2 schematy dawkowania tej samej terapii z niestosowaniem profilaktyki krwawień.

Główne wyniki

W porównaniu z niestosowaniem profilaktyki krwawień, terapie nieoparte na czynnikach krzepnięcia zmniejszyły roczną liczbę krwawień ogółem (zarówno leczonych, jak i nieleczonych), krwawień leczonych oraz krwawień samoistnych (6 badań, 397 osób). Ich stosowanie nie zmniejszyło jednak liczby krwawień do stawów docelowych, czyli bolesnych stawów, w których wielokrotnie dochodziło już do krwawień (3 badania, 192 osoby). Terapie nieoparte na czynnikach krzepnięcia zwiększyły odsetek osób, u których nie wystąpiły żadne krwawienia (5 badań, 371 osób), poprawiły samopoczucie pacjentów (6 badań, 358 osób) oraz spowodowały zwiększenie ogólnej liczby zdarzeń niepożądanych, ale zarazem nie wpłynęły na liczbę poważnych zdarzeń niepożądanych (6 badań, 397 osób).

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Mamy umiarkowaną pewność co do otrzymanych danych. Nasza pewność jest obniżona ze względu na to, że we wszystkich badaniach uczestnicy wiedzieli, jakie leczenie otrzymują (tzw. próby otwarte), co mogło wpłynąć na wyniki.

Mamy również mniejszą pewność co do wyników dotyczących samopoczucia pacjentów ze względu na niekompletność danych.

W żadnym z uwzględnionych badań nie oceniano dodatkowych punktów końcowych, takich jak stan zdrowia stawów, ich poprawne funkcjonowanie oraz wyniki ekonomiczne.

Konieczne są dalsze badania nad skutecznością tych terapii w zapobieganiu krwawieniom do stawów, w tym krwawieniom do stawów docelowych, a także nad określeniem długoterminowych skutków stosowania każdej z tych terapii.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do sierpnia 2023 roku.

Najważniejsze informacje

• Ze względu na brak danych nie wiemy, czy akupunktura pomaga lub szkodzi noworodkom z zespołem abstynencyjnym spowodowanym ekspozycją na działanie narkotyków w okresie życia płodowego.

• Potrzebne są duże, dobrze zaprojektowane i opisane badania, aby lepiej poznać korzyści i zagrożenia związane z akupunkturą. Dotyczy to również badań porównujących różne techniki akupunktury, miejsca jej stosowania, czas przeprowadzania zabiegów oraz sposoby aplikacji.

Czym jest zespół abstynencyjny u noworodków?

Zespół abstynencyjny u noworodków to zespół objawów odstawiennych występujący najczęściej w wyniku ekspozycji na leki opioidowe (takie jak heroina i metadon), jeszcze w okresie życia płodowego. Noworodek może urodzić się z fizycznym uzależnieniem od leku, co po porodzie powoduje objawy odstawienne, takie jak na przykład piskliwy płacz, zaburzenia cyklu snu i czuwania oraz drżenie. Zespół abstynencyjny rozpoznaje się na podstawie standaryzowanych skal oceny nasilenia objawów odstawiennych, na przykład skali Finnegana.

W jaki sposób leczy się zespół abstynencyjny u noworodków?

Noworodki, u których występuje omawiana przypadłość, wymagają leczenia oraz dłuższego pobytu w szpitalu po urodzeniu niż zdrowe noworodki. Leczenie obejmuje różnorodne wielokomponentowe metody łagodzenia objawów odstawiennych, takie jak otulanie noworodka, wspólny pobyt matki i dziecka w sali szpitalnej oraz karmienie piersią. Jeśli wynik w skali oceny nasilenia objawów przekroczy określony próg, noworodkom podaje się doustnie lek opioidowy. Jednak kwestia optymalnego postępowania w przypadku zespołu abstynencyjnego noworodków nadal budzi kontrowersje. Jako potencjalną formę terapii proponuje się akupunkturę. Polega ona na stymulacji określonych punktów na ciele poprzez wkłuwanie cienkich metalowych igieł (metoda inwazyjna) lub stosowanie technik, które nie wymagają przebijania skóry (metoda nieinwazyjna), takich jak akupresura i terapia laserowa.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Naszym celem było określenie korzyści i zagrożeń związanych ze stosowaniem akupunktury u noworodków z zespołem abstynencyjnym. Głównymi punktami końcowymi były: czas trwania leczenia farmakologicznego (stosowania leków), działania niepożądane (szkody) oraz długość pobytu w szpitalu.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań porównujących akupunkturę z niestosowaniem leczenia lub stosowaniem leków, a także porównujących różne rodzaje akupunktury między sobą (np. akupunktura igłowa i akupunktura laserowa). W badaniach tych akupunktura mogła być stosowana jako jedyna metoda lub w połączeniu z konwencjonalnym leczeniem zespołu abstynencyjnego (tzw. standardową opieką), pod warunkiem, że leczenie wdrożono u wszystkich uczestników badania.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 2 badania, w których wzięły udział łącznie 104 niemowlęta. W obu badaniach porównano standardową opiekę uzupełnioną o akupunkturę (z wykorzystaniem technik niewymagających nakłuwania skóry) z samą standardową opieką.

W obu badaniach zastosowano różne techniki akupunktury. W badaniu obejmującym 28 niemowląt, przeprowadzonym w Austrii w latach 2009–2014, codziennie stosowano akupunkturę laserową na uszach i ciele. Leczenie trwało do czasu odstawienia morfiny podawanej niemowlętom z powodu objawów zespołu abstynencyjnego. W drugim badaniu, przeprowadzonym w Stanach Zjednoczonych w latach 1992–1996, wzięło udział 76 niemowląt. Stosowano akupresurę – nasiona ziół przyklejano do punktów na uszach i masowano je przez 30–60 sekund. Metodę tę łączono ze standardową opieką nad niemowlętami z zespołem abstynencyjnym.

Główne wyniki

Dane naukowe nie wskazują jednoznacznie, czy włączenie akupunktury do standardowej opieki wpływa na czas trwania leczenia farmakologicznego niemowląt lub długość ich pobytu w szpitalu. Nie wiadomo również, czy akupunktura może obniżyć najwyższy wynik przyznawany niemowlęciu podczas oceny objawów zespołu abstynencyjnego przez lekarza.

W żadnym z badań nie odnotowano działań niepożądanych u żadnego z niemowląt, jednak ponieważ badaniem objęto jedynie 104 dzieci, na podstawie tych wyników nie można wyciągnąć żadnych wniosków dotyczących bezpieczeństwa akupunktury.

Żadne z badań nie dostarczyło danych dotyczących natężenia bólu lub śmiertelności wśród niemowląt. W badaniach nie śledzono również dalszego rozwoju dzieci w dłuższej perspektywie.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Głównym ograniczeniem jest to, że przeanalizowano jedynie 2 niewielkie badania. Niektórych wyników w ogóle nie podano. Co więcej, badania te mogłyby być lepiej zaprojektowane. Nie wiadomo, czy istnieją badania na ten temat, które zostały przeprowadzone, ale nie zostały opublikowane. Zgodnie z naszą wiedzą obecnie nie prowadzi się żadnych badań w tym zakresie.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do sierpnia 2023 r.

Najważniejsze informacje

• Azatiopryna i 6-merkaptopuryna prawdopodobnie działają lepiej niż placebo (leczenie pozorowane) w długotrwałym leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG), czyli choroby zapalnej jelita grubego.

• Nie ma wystarczających danych naukowych, aby ocenić działanie azatiopryny lub 6-merkaptopuryny w połączeniu z innymi lekami.

Czym jest wrzodziejące zapalenie jelita grubego i czy azatiopryna oraz 6-merkaptopuryna mogą być skuteczne w leczeniu tej choroby?

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) to przewlekła choroba zapalna jelita grubego. Coraz większa liczba osób dotkniętych tą chorobą sprawia, że stanowi ona coraz większe obciążenie dla systemów ochrony zdrowia na całym świecie. Jej najczęstsze objawy to krwista biegunka oraz ból brzucha. Azatiopryna i 6-merkaptopuryna to 2 leki z grupy tiopuryn, które, jak się uważa, łagodzą stan zapalny wywołany tą chorobą. W ostatnim czasie opracowano nowe leki, jednak w wielu krajach tiopuryny nadal stanowią preferowaną terapię 1. rzutu u chorych na WZJG. Celem niniejszego przeglądu jest analiza skuteczności tiopuryn w porównaniu z innymi obecnie stosowanymi metodami leczenia.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy azatiopryna lub 6-merkaptopuryna działają lepiej niż placebo (leczenie pozorowane) w zapobieganiu nawrotom objawów u chorych na WZJG. Chcieliśmy również ocenić, czy połączenie tych leków z innymi środkami może zapewnić skuteczniejsze leczenie.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których uczestników losowo przydzielano do różnych grup leczenia. W badaniach doustne stosowanie azatiopryny lub 6-merkaptopuryny porównywano z placebo lub z innymi metodami leczenia (takimi jak: mesalazyna, kwas 5-aminosalicylowy, metotreksat, cyklosporyna, adsorpcyjna afereza granulocytowo-monocytowa).

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 10 badań z udziałem 468 osób powyżej 18. roku życia cierpiących na WZJG. W 2 badaniach stosowano azatioprynę w połączeniu z innymi lekami (allopurynolem, infliksimabem). Wszystkie badania trwały przez co najmniej 12 miesięcy.

Najważniejsze wyniki

Wykazano, że azatiopryna lub 6-merkaptopuryna mogą być skuteczniejsze niż placebo w zapobieganiu nawrotowi choroby, jeśli u pacjenta wystąpiła odpowiedź na leczenie (leczenie podtrzymujące).

Nie mamy pewności, czy osoby przyjmujące azatioprynę przerywają leczenie z powodu skutków ubocznych częściej niż osoby przyjmujące placebo.

Dane naukowe wskazują, że 6-merkaptopuryna może być skuteczniejsza od kwasu 5-aminosalicylowego w utrzymaniu remisji WZJG. Jednak nasze zaufanie do tych danych jest małe, ponieważ pochodzą z jednego niewielkiego badania. Nie było dostępnych informacji pozwalających na porównanie bezpieczeństwa stosowania 6-merkaptopuryny i kwasu 5-aminosalicylowego.

Jak bezpieczne są azatiopryna i 6-merkaptopuryna?

U osób przyjmujących te leki nie wystąpiło zbyt wiele skutków ubocznych. Mogą jednak wystąpić ciężkie działania niepożądane, takie jak zapalenie trzustki (stan zapalny trzustki powodujący silny ból brzucha) oraz zahamowanie czynności szpiku kostnego (niezdolność do wytwarzania prawidłowych komórek krwi). Osoby przyjmujące te leki należy regularnie monitorować pod kątem skuteczności i skutków ubocznych.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Nasze zaufanie co do tych danych jest raczej niewielkie, ponieważ badania były małe, a w niektórych z nich nie podano wszystkich interesujących nas informacji.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane są aktualne do maja 2023 r.

Najważniejsze informacje

- Refluks jest częstym problemem u wcześniaków.

- Obecne dane naukowe nie potwierdzają, ani nie wykluczają, bezpieczeństwa i skuteczności (przydatności) inhibitorów pompy protonowej (IPP) w leczeniu choroby refluksowej u wcześniaków.

Czym jest refluks żołądkowo-przełykowy i czym różni się od choroby refluksowej przełyku?

Refluks żołądkowo-przełykowy występuje wtedy, gdy zawartość żołądka cofa się do przełyku (przewodu łączącego gardło z żołądkiem). To częste zjawisko u noworodków. Wcześniaki są bardziej narażone na refluks, ponieważ połączenie między żołądkiem a przełykiem jest u nich mniej szczelne. Często mają założone sondy pokarmowe, które prowadzą z ust lub nosa do żołądka, co może dodatkowo rozwierać to połączenie.

O chorobie refluksowej przełyku (ang. gastroesophageal reflux disease, GERD) mówimy wtedy, gdy refluks powoduje objawy, takie jak słaby przyrost masy ciała, trudności z karmieniem lub ból.

GERD może powodować u wcześniaków także inne objawy, takie jak bezdech (przerwa w oddychaniu), bradykardia (spowolnienie czynności serca) lub desaturacja (zmniejszenie wysycenia krwi tlenem). W górnej części przewodu pokarmowego znajdują się receptory, które po pobudzeniu mogą powodować spowolnienie pracy serca lub zmniejszenie wysycenia krwi tlenem. U wcześniaków są one bardziej wrażliwe, a refluks może je aktywować.

Jak leczy się chorobę refluksową przełyku?

Najczęstsze metody leczenia GERD to: zmiana pozycji niemowlęcia podczas karmienia lub po nim, zmiana rodzaju lub konsystencji mleka oraz stosowanie leków zmniejszających kwasowość treści żołądkowej. U dzieci szeroko stosuje się IPP, ale mogą one powodować działania niepożądane, takie jak zwiększone ryzyko zakażeń, zapalenie jelit, zmiany w gęstości kości lub otyłość w dzieciństwie. Istnieje niewiele badań oceniających skuteczność i bezpieczeństwo stosowania IPP u wcześniaków z GERD.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Jak bezpieczne i skuteczne jest stosowanie IPP u wcześniaków, u których rozpoznano GERD?

Co zrobiliśmy?

Przeszukaliśmy literaturę medyczną w poszukiwaniu badań oceniających stosowanie IPP u hospitalizowanych wcześniaków cierpiących na GERD.

Czego się dowiedzieliśmy?

Po przeanalizowaniu 1217 artykułów znaleźliśmy 2 badania spełniające nasze kryteria. Objęły one łącznie 62 wcześniaki urodzone między 31. a 36. tygodniem ciąży. W jednym z badań niemowlęta przydzielono losowo (wszystkie miały równe szanse na otrzymanie jednej z form leczenia) do grupy otrzymującej IPP albo placebo (leczenie pozorowane) przez 7 dni, a następnie zmieniono im formę leczenia na kolejne 7 dni. W innym badaniu niemowlęta przydzielono losowo do grupy otrzymującej IPP albo placebo przez 14 dni. W badaniach nie raportowano wyników dotyczących wielu interesujących nas zagadnień. Nie byliśmy także w stanie przeanalizować danych łącznie.

Najważniejsze wyniki

W obu badaniach zaobserwowano niewielką lub żadną różnicę pod względem częstości zdarzeń związanych z GERD, takich jak bezdech, bradykardia i desaturacja, w przypadku stosowania IPP. Nie mamy jednak pewności co do tych wyników.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Jedno z badań było sponsorowane i prowadzone przez firmę produkującą oceniany lek. Drugie badanie przeprowadzono w układzie naprzemiennym, co oznacza, że odstęp czasu między kolejnymi etapami leczenia nie był wystarczająco długi, aby leki zostały całkowicie usunięte z organizmów niemowląt. Dane dotyczące wszystkich ocenianych wyników były ograniczone.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do października 2023 roku.

Jaki jest cel tego przeglądu?

Celem tego przeglądu jest sprawdzenie, czy wczesna interwencja pomaga osobom z tlącym się szpiczakiem mnogim wysokiego ryzyka w porównaniu z baczną obserwacją (ang. watching and waiting; czyli monitorowaniem stanu zdrowia bez wdrażania leczenia – przyp. tłum.) do momentu pojawienia się aktywnej postaci choroby.

Najważniejsze informacje

• Wczesne leczenie nowszym lekiem celowanym, daratumumabem, może pomóc osobom z tlącym się szpiczakiem mnogim wysokiego ryzyka żyć dłużej i opóźnić rozwój aktywnej postaci choroby. Lek ten może powodować działania niepożądane, w tym poważne działania niepożądane, ale dane te są bardzo niepewne.

• Inny lek, lenalidomid, może mieć niewielki lub żaden wpływ na opóźnienie rozwoju choroby, wydłużenie życia i poprawę jego jakości. Lenalidomid może również powodować działania niepożądane, w tym poważne działania niepożądane. Jednak dane dotyczące wszystkich tych skutków leczenia są bardzo niepewne.

• W przypadku starszych leków przeciwnowotworowych i innych terapii celowanych nie ma wystarczających danych, aby stwierdzić, czy są one pomocne, czy szkodliwe.

Czym jest tlący się szpiczak mnogi wysokiego ryzyka?

Tlący się szpiczak mnogi to wczesna, nienowotworowa zmiana komórek plazmatycznych krwi, która nie powoduje żadnych objawów, ale może przekształcić się w aktywną postać szpiczaka mnogiego. Osoby z tlącym się szpiczakiem mnogim wysokiego ryzyka obciążone są większym ryzykiem wystąpienia aktywnej postaci szpiczaka. Dostępne metody wczesnego leczenia obejmują różne typy leków:

• nowe leki celowane, tzw. przeciwciała monoklonalne, które pomagają układowi odpornościowemu rozpoznawać i niszczyć komórki nowotworowe;

• leki, które modyfikują sposób działania układu odpornościowego, tzw. leki immunomodulujące;

• tradycyjne leki przeciwnowotworowe, tzw. leki alkilujące;

• inne leki celowane, tzw. inhibitory cytokin, które blokują określone białka.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy wczesne leczenie:

• opóźnia rozwój aktywnej postaci szpiczaka;

• wydłuża życie pacjentów;

• powoduje działania niepożądane, w tym poważne działania niepożądane;

• wpływa na jakość życia pacjentów.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których wczesne leczenie porównywano z podejściem wyczekującym (czyli monitorowaniem stanu zdrowia bez wdrażania leczenia) albo z leczeniem pozorowanym (placebo) u dorosłych z tlącym się szpiczakiem mnogim wysokiego ryzyka. Podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy, na ile są one wiarygodne, biorąc pod uwagę m.in. wielkość badanej grupy i zastosowane metody.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 7 badań obejmujących 1096 dorosłych z tlącym się szpiczakiem mnogim wysokiego ryzyka. Największe badanie obejmowało 390 osób, a najmniejsze 50. Badania przeprowadzono w różnych krajach na świecie, ale większość z nich w Europie i Ameryce Północnej. Czas obserwacji był bardzo zróżnicowany – od około 29 miesięcy do ponad 12 lat. Firmy farmaceutyczne sfinansowały 5 badań lub wzięły w nich udział.

Główne wyniki

Wczesne leczenie daratumumabem (przeciwciałem monoklonalnym) może zmniejszać ryzyko postępu choroby oraz ryzyko zgonu. Lek ten może powodować działania niepożądane, w tym poważne działania niepożądane, ale dane te są bardzo niepewne.

Lenalidomid (lek immunomodulujący) może mieć niewielki lub żaden wpływ na opóźnienie postępu choroby, wydłużenie życia i poprawę jego jakości. Lenalidomid może również powodować działania niepożądane, w tym poważne działania niepożądane. Jednak dane dotyczące wszystkich tych skutków leczenia są bardzo niepewne.

Nie mamy pewności, czy leki alkilujące lub inhibitory cytokin wpływają na przebieg choroby.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Nie mamy pewności co do wyników dla większości metod leczenia. Wynika to z faktu, że większość badań obejmowała małą liczbę uczestników i stosowano w nich metody, które mogły prowadzić do błędów w wynikach. Z biegiem czasu lekarze zmienili również sposób klasyfikowania przypadków jako „wysokiego ryzyka”, co utrudnia porównywanie badań. Ponadto możliwe jest, że niektóre badania z negatywnymi wynikami nie zostały opublikowane, co może wpływać na nasze wnioski.

Na ile aktualne są powyższe dane?

Szukaliśmy badań opublikowanych do października 2025 roku. Wciąż trwają badania nad innymi nowymi metodami leczenia.

Najważniejsze informacje

Programy realizowane przez organizacje sportowe prawdopodobnie sprawiają, że ludzie są nieco bardziej aktywni fizycznie.

Programy organizacji sportowych mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na czas jaki ludzie spędzają nieaktywnie (na siedzącym trybie życia). Mogą one przyczynić się do zwiększenia spożycia warzyw i owoców.

Nie wiemy czy programy organizacji sportowych mają jakikolwiek wpływ na ilość spożywanych napojów słodzonych i alkoholowych lub na palenie tytoniu, ponieważ dane naukowe w tym temacie są bardzo niejednoznaczne.

Czym są zachowania prozdrowotne i dlaczego są one ważne?

Choroby przewlekłe są główną przyczyną zgonów i zachorowań na całym świecie. Ryzyko ich wystąpienia można zmniejszyć poprzez prowadzenie zdrowego trybu życia, w tym zdrowe odżywianie i aktywność fizyczną. Organizacje sportowe cieszą się popularnością w wielu krajach i mogą stanowić skuteczny, efektywny sposób promowania zachowań prozdrowotnych lub poprawy wyników zdrowotnych.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy programy realizowane w ramach organizacji sportowych skutecznie promują zdrowe nawyki i poprawiają stan zdrowia populacji. Programy, które nas interesowały mogły być skierowane do aktywnych i nieaktywnych członków organizacji sportowych, trenerów, kibiców, uczniów i studentów, rodziców zawodników oraz innych osób.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których porównywano wyniki zdrowotne osób losowo przydzielonych do jednej z 2 lub więcej grup: grupy objętej programem promującym zachowania prozdrowotne oraz grupy, która nie uczestniczyła w programie eksperymentalnym (grupy kontrolnej). Aby badanie spełniało kryteria kwalifikacji musiało oceniać program, którego celem była promocja zachowań prozdrowotnych (takich jak aktywność fizyczna czy zdrowe odżywianie), ograniczenie zachowań antyzdrowotnych (takich jak picie alkoholu czy palenie tytoniu) lub poprawa wskaźników, takich jak masa ciała, ciśnienie tętnicze czy wiedza na temat zdrowia.

Czego się dowiedzieliśmy?

Zidentyfikowaliśmy 20 badań obejmujących łącznie 8179 uczestników. Większość z nich dotyczyła dorosłych członków organizacji sportowych lub kibiców i przeprowadzono je w klubach piłkarskich (np. piłki nożnej, futbolu amerykańskiego, ligi futbolu australijskiego). W 14 badaniach oceniano programy ukierunkowane na jedno lub więcej zdrowych lub niezdrowych zachowań. Wszystkie 20 badań przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach. Nieco ponad połowa badań (11) obejmowała wyłącznie mężczyzn, a jedno badanie dotyczyło wyłącznie kobiet.

Główne wnioski

W porównaniu z osobami z grup kontrolnych, uczestnicy zaangażowani w programy organizacji sportowych lub mający z nimi kontakt:

• prawdopodobnie zwiększyli swoją aktywność fizyczną o 7,4 minuty dziennie;
• mogli nie skrócić czasu przez jaki prowadzili siedzący tryb życia;
• być może spożywali więcej owoców i warzyw.

Jednak, nie ma pewności czy programy organizacji sportowych wpływały na spożycie napojów słodzonych, napojów alkoholowych czy palenie tytoniu.

Nie wiadomo również, czy programy klubów sportowych miały jakieś niepożądane, szkodliwe skutki dla osób w nich uczestniczących. W nielicznych badaniach, w których podano informacje na temat niezamierzonych skutków ubocznych, wyniki były niejednoznaczne.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Nasza pewność w kwestii danych naukowych wahała się od umiarkowanej do bardzo niskiej; opublikowanie nowych danych naukowych może zmienić nasze wyniki. Nasze zaufanie zmniejszyły 4 główne czynniki. Po pierwsze, niektóre badania skupiały się na konkretnych grupach społecznych, podczas gdy pytanie, na które chcieliśmy odpowiedzieć, miało szerszy zakres. Przykładowo, większość danych naukowych kluczowych dla uzyskanych przez nas wyników (włączając wszelkie zmiany w aktywności fizycznej lub jej braku oraz spożycia owoców, warzyw i napojów słodzonych) pochodziła z badań dotyczących mężczyzn z czynnikami ryzyka zdrowotnego, takimi jak nadwaga i otyłość, a także mężczyzn będących kibicami piłki nożnej. Po drugie, w niektórych badaniach uczestnicy wiedzieli, do jakiej grupy należą, natomiast w innych badaniach nie podano jednoznacznie, czy uczestnicy mieli świadomość stosowanej wobec nich interwencji. Po trzecie, wyniki poszczególnych badań były bardzo niespójne w odniesieniu do niektórych wskaźników. W końcu, niektóre badania miały dość niewielki zakres.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejsze dane są aktualne do maja 2024 roku.

Najważniejsze informacje

W dalszym ciągu nie ma jasności w kwestii wpływu interwencji wspierających edukację na zaangażowanie uczniów w życie szkolne, wyniki w nauce oraz prawdopodobieństwo powrotu uczniów do szkoły (w czasie okresów dobrego samopoczucia).

Istnieją dane naukowe wskazujące, że interwencje wspierające edukację mogą nieznacznie poprawiać zdrowie psychiczne; mierzono to w 2 badaniach za pomocą wskaźnika samooceny, jednak w tych badaniach nie oceniano jakości życia.

Potrzebujemy więcej danych o wysokiej jakości, w tym wyników badań prowadzonych poza Stanami Zjednoczonymi, w celu stwierdzenia, czy te interwencje są skuteczne i jak powinny wyglądać modele najlepszych praktyk.

Czym są usługi wsparcia edukacyjnego i dlaczego mogą one pomagać dzieciom i nastolatkom z przewlekłymi problemami zdrowotnymi?

W przypadku niektórych dzieci i nastolatków choroba przewlekła może wpływać na ich frekwencję w szkole, aktywność i zaangażowanie. Może to ograniczyć ich zdolność do dotrzymania tępa rówieśnikom i osiągnięcia pełnego potencjału. Usługi wsparcia edukacyjnego dla dzieci i młodzieży z chorobami przewlekłymi mają na celu zapobieganie ich wycofaniu się z życia szkolnego oraz zaniedbaniu nauki w sytuacji, gdy opuszczają zajęcia na skutek choroby. Usługi te mogą być świadczone w szpitalu, zwykłej szkole lub w środowisku lokalnym i kierowane do dziecka, rodziny, szkoły, szpitala, społeczności lokalnej lub połączenia wszystkich powyższych. Mogą być realizowane lub koordynowane przez rodziców lub opiekunów, szpitale, zwykłe szkoły czy organizacje wywodzące się z lokalnych społeczności.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Naszym celem było opisanie interwencji wsparcia edukacyjnego dla dzieci i młodzieży z przewlekłymi problemami zdrowotnymi oraz sprawdzenie jaki mają one wpływ zwłaszcza na zaangażowanie w życie szkolne oraz na wyniki w nauce. Chcieliśmy dowiedzieć się, czy usługi te wpływały na stan zdrowia psychicznego oraz na jakość życia.

Co zrobiliśmy?

Przeszukaliśmy bazy danych z dziedziny zdrowia, edukacji oraz nauk społecznych, jak również inne rejestry w celu znalezienia opublikowanych i nieopublikowanych badań. W analizie uwzględniliśmy badania obejmujące dzieci w wieku od 4 do 18 lat z przewlekłymi schorzeniami, które włączono w programy wsparcia edukacyjnego. Warunkiem włączenia badania do przeglądu była konieczność raportowania zaangażowania w życie szkolne, osiągnięć akademickich, powrotu do szkoły, stanu zdrowia psychicznego, jakości życia lub negatywnych (niepożądanych) skutków.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 4 badania, które spełniały nasze kryteria włączenia. Wszystkie badania były badaniami z randomizacją (RCT), w których łącznie wzięło udział 359 uczestników. Wszystkie 4 badania przeprowadzono w Stanach Zjednoczonych. W 3 z nich wzięły udział dzieci chore na nowotwory, a jedno badanie dotyczyło dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). W 2 badaniach dotyczących nowotworów skupiono się na programach wsparcia edukacyjnego ukierunkowanych na wpływ leczenia przeciwnowotworowego na pamięć dziecka oraz szybkość przetwarzania informacji. Stan zdrowia psychicznego mierzono za pomocą wskaźnika poczucia własnej wartości w 2 badaniach. Powrót do szkoły oceniano w jednym badaniu; w żadnym z badań nie oceniano jakości życia. W żadnym z uwzględnionych badań nie mierzono i nie raportowano skutków niepożądanych.

Główne wyniki

Ogólnie rzecz biorąc, nie mamy pewności, czy interwencje wsparcia edukacji przyczyniają się do zwiększenia zaangażowania uczniów w życie szkolne lub do poprawy wyników w nauce. Nie mamy również pewności, czy działania wspierające edukację poprawiają powrót do szkoły lub ponowne podjęcie nauki. Uważamy jednak, że istnieją pewne dane naukowe wskazujące na to, że wsparcie edukacyjne może nieznacznie poprawić stan zdrowia psychicznego, mierzony poczuciem własnej wartości. W żadnym z uwzględnionych badań nie mierzono ani nie raportowano jakości życia.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Ogólnie rzecz biorąc, wiarygodność danych naukowych w odniesieniu do stanu zdrowia psychicznego oceniono jako niską, a dla wyników w nauce, zaangażowania w życie szkolne oraz powrotu do szkoły jako bardzo niską. Głównymi przyczynami tego stanu rzeczy były: badania kliniczne nad różnymi rodzajami programów wsparcia edukacyjnego, sprzeczne wyniki, zróżnicowane i niekiedy pośrednie miary wyników w poszczególnych badaniach, znaczne braki w danych oraz niewystarczające informacje zawarte w sprawozdaniach dotyczących wyników. Powyższe problemy oraz mała liczba uwzględnionych badań oznaczają, że nie możemy sformułować jednoznacznych wniosków na temat skutków opisywanych programów.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane są aktualne na styczeń 2021 r.

Najważniejsze informacje

• W porównaniu z placebo (leczeniem pozorowanym) antybiotyki mogą nieznacznie łagodzić ból kręgosłupa oraz w pewnym stopniu wpływać korzystnie na poprawę sprawności w perspektywie krótkoterminowej. Dotyczy to osób z bólem odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa związanym z uszkodzeniem blaszki granicznej kręgu (warstwy między krążkiem międzykręgowym a trzonem kręgu) oraz z pęknięciem krążka międzykręgowego. Nie jest jasne, czy stosowanie antybiotyków zwiększa w porównaniu z placebo ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, w tym ciężkich działań niepożądanych.

• Konieczne jest przeprowadzenie większej liczby wysokiej jakości badań długoterminowych, aby potwierdzić korzyści i szkody związane ze stosowaniem antybiotyków. W przyszłych badaniach należy przeanalizować różne rodzaje antybiotyków, alternatywne sposoby ich podawania (np. zastrzyki) oraz populacje z różnych regionów świata, aby uwzględnić problem odporności na antybiotyki.

Czym są ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa i ból korzeniowy?

Ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa (tzw. ból krzyża) to ból lub dyskomfort odczuwany w okolicy między dolną krawędzią żeber a fałdem pośladkowym. Ból korzeniowy w odcinku lędźwiowym, znany również jako rwa kulszowa lub radikulopatia, to ból promieniujący z dolnej części pleców w dół nogi. Najczęstszą przyczyną bólu korzeniowego jest podrażnienie korzenia nerwowego w odcinku lędźwiowym kręgosłupa (5 dolnych kręgów). Ból krzyża i ból korzeniowy mogą powodować poważne ograniczenia zdolności do pracy, uprawiania hobby i zachowania samodzielności.

W jaki sposób leczy się ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa i ból korzeniowy?
Istnieje wiele metod leczenia bólu krzyża i bólu korzeniowego, w tym edukacja, samopomoc, leki przeciwbólowe oraz fizjoterapia. Niektóre badania sugerują, że ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa i ból korzeniowy mogą być związane z zakażeniem krążka międzykręgowego wywołanym przez bakterię Cutibacterium acnes ( C. acnes ), która powszechnie występuje na ludzkiej skórze i jest najbardziej znana z udziału w powstawaniu trądziku. Z tego powodu niektórzy eksperci uważają, że leczenie antybiotykami (np. penicyliną) zakażeń wywołanych przez C. acnes może przynieść ulgę w bólu krzyża, bólu korzeniowym lub w obu tych przypadkach.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy antybiotyki są skuteczniejsze niż placebo (lek pozorowany) lub inne metody leczenia w łagodzeniu bólu i ograniczaniu niepełnosprawności związanej z bólem pleców. Sprawdziliśmy również, czy wywołują one działania niepożądane u osób cierpiących na ból krzyża, bóle korzeniowe lub oba rodzaje bólu.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których u osób cierpiących na ból krzyża i/lub ból korzeniowy stosowanie antybiotyków porównywano z placebo. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy nasze zaufanie do danych naukowych na podstawie takich czynników jak wykorzystane metody i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

W analizie uwzględniliśmy 3 badania obejmujące 402 osoby (głównie kobiety) w średnim wieku od 45 do 51 lat. Badania przeprowadzono w Danii, Belgii i Norwegii.

Najważniejsze wyniki

W porównaniu z placebo, stosowanie antybiotyków może nieznacznie złagodzić ból pleców po upływie 12–14 tygodni u osób cierpiących na ból krzyża. Dotyczy to osób z pęknięciem krążka międzykręgowego i uszkodzeniem blaszki granicznej kręgu (warstwy między krążkiem międzykręgowym a trzonem kręgu). W 2 badaniach oceniono ten wynik u 255 uczestników. Osoby otrzymujące antybiotyki oceniły u siebie natężenie bólu średnio na 50,6 punktu w skali 100-punktowej, natomiast osoby otrzymujące placebo na 59 punktów.

W porównaniu z placebo antybiotyki mogą przynieść niewielką lub umiarkowaną poprawę w zakresie niepełnosprawności związanej z bólem pleców po 12–14 tygodniach. Dotyczy to osób z pęknięciem krążka międzykręgowego i uszkodzeniem blaszki granicznej kręgu (2 badania, 255 uczestników). Osoby przyjmujące antybiotyki oceniły swoje ograniczenia związane z bólem pleców średnio na 45,2 punktu w skali 100-punktowej, natomiast w grupie placebo średni wynik wyniósł 55,7 punktu (2 badania, 255 uczestników).

Nie wiadomo, czy u osób przyjmujących antybiotyki częściej niż u osób przyjmujących placebo występują działania niepożądane (2 badania, 262 uczestników). W badaniach 76 osób na 100 leczonych antybiotykami zgłosiło wystąpienie działań niepożądanych, w porównaniu z grupą placebo, gdzie zgłosiło je 49 osób na 100. Nie mamy jednak pewności co do tych wyników.

Nie wiadomo, czy u osób przyjmujących antybiotyki częściej niż u osób przyjmujących placebo występują ciężkie działania niepożądane (2 badania, 262 uczestników). W badaniach ciężkie działania niepożądane zgłosiły 3 osoby na 100 leczonych antybiotykami i 2 osoby na 100 przyjmujących placebo. Nie mamy jednak pewności co do tych wyników.

Do działań niepożądanych zgłaszanych przez osoby przyjmujące antybiotyki należały: ból brzucha, biegunka, zwiększone wzdęcie lub odbijanie, wysypka oraz zakażenia grzybicze.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Dane naukowe dotyczące wpływu stosowania antybiotyków na ból pleców i związane z nim ograniczenia są mało pewne. Nie mamy również pewności co do danych dotyczących działań niepożądanych i ciężkich działań niepożądanych. Głównymi problemami były znaczne rozbieżności w wynikach oraz fakt, że w badaniach tych oceniano tylko jeden rodzaj antybiotyku u osób pochodzących z jednego regionu (Skandynawii).

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do 26 sierpnia 2025 r.

Najważniejsze informacje

• Programy szkoleniowe z zakresu resuscytacji noworodków mogą zmniejszać liczbę zgonów noworodków w ciągu pierwszych 28 dni po urodzeniu, szczególnie w pierwszych 24 godzinach i 7 dniach życia.

• Potrzebne są dalsze badania, aby sprawdzić czy programy szkoleniowe z resuscytacji noworodków zmniejszają ryzyko uszkodzenia mózgu oraz długotrwałych zaburzeń rozwojowych u dzieci poddawanych resuscytacji.

Jak ważne są szkolenia z resuscytacji noworodków podczas porodu?

Noworodki mogą potrzebować resuscytacji (czyli pierwszej pomocy w przypadku braku oddechu lub czynności serca albo ich niewystarczającej pracy) po urodzeniu. Około 1 na 10 noworodków urodzonych o czasie potrzebuje jedynie podstawowych działań, takich jak osuszenie i stymulacja, aby zacząć oddychać. Około 1 na 20 noworodków wymaga dodatkowego wsparcia, w tym wspomagania oddychania. Jeszcze mniejsza liczba noworodków wymaga bardziej intensywnych interwencji, takich jak intubacja, uciskanie klatki piersiowej lub pilne podanie leków. Różnice w stanie zdrowia noworodków mogą wpływać na to, jak reagują na resuscytację. Na przykład noworodki urodzone przedwcześnie częściej potrzebują pomocy medycznej zaraz po urodzeniu, takiej jak wspomaganie oddychania lub inne działania ratujące życie.

Dostępnych jest wiele programów szkoleniowych z zakresu resuscytacji noworodków dla personelu medycznego, w tym lekarzy, położnych, pielęgniarek i innych pracowników ochrony zdrowia. Nie sprawdzono, czy prowadzenie programów szkoleniowych zmniejsza liczbę zgonów noworodków lub zapobiega uszkodzeniom mózgu czy długotrwałym zaburzeniom rozwojowym spowodowanym niedotlenieniem. W naszym opracowaniu z 2015 roku wykazano zmniejszenie liczby zgonów noworodków po szkoleniu, ale w żadnym badaniu nie oceniono uszkodzeń mózgu lub zaburzeń rozwojowych. W tej aktualizacji chcieliśmy sprawdzić, czy nowe badania potwierdzają nasze wcześniejsze wyniki dotyczące mniejszej liczby zgonów noworodków oraz czy i w jakichkolwiek badaniach odnotowano uszkodzenia mózgu lub długotrwałe zaburzenia rozwojowe.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy szkolenia z resuscytacji noworodków zmniejszają liczbę zgonów w ciągu pierwszych 28 dni życia, w tym w pierwszych 24 godzinach i 7 dniach życia oraz między 8. a 28. dniem życia. Sprawdziliśmy także, czy zmniejszają one ryzyko uszkodzenie mózgu i długotrwałych zaburzeń rozwojowych.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań dotyczących szkoleń z zakresu resuscytacji dla pracowników ochrony zdrowia, w tym lekarzy, położnych, pielęgniarek oraz innych osób uczestniczących w porodach. Uwzględniliśmy badania, w których raportowano zgony noworodków i/lub uszkodzenia mózgu lub zaburzenia rozwojowe. Przeanalizowaliśmy badania, w których szkolenia z resuscytacji noworodków porównywano z nieprzeprowadzaniem takich szkoleń lub z bardzo podstawowym szkoleniem. Oceniliśmy również badania porównujące same szkolenia z resuscytacji noworodków z programami uzupełnionymi o dodatkowe elementy, takie jak szkolenia przypominające (uzupełniające).

Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy wiarygodność danych opierając się na czynnikach takich jak metody badawcze i wielkość badania.

Czego się dowiedzieliśmy?

W tym przeglądzie uwzględniono 27 badań (obejmujących 528 366 noworodków), ale tylko 1 do 4 badań dostarczały danych dla poszczególnych wyników.

• Badania przeprowadzone w krajach o ograniczonych zasobach sugerują, że szkolenia z resuscytacji noworodków, w porównaniu z nieprzeprowadzaniem takich szkoleń, prawdopodobnie zmniejszają śmiertelność noworodków w pierwszych 24 godzinach i 7 dniach życia.

• Badania przeprowadzone w krajach o ograniczonych zasobach sugerują, że szkolenia z resuscytacji noworodków, w porównaniu z bardzo podstawowym szkoleniem, mogą zmniejszyć śmiertelność noworodków w pierwszych 28 dniach życia oraz w pierwszych 24 godzinach i 7 dniach życia. Szkolenie z resuscytacji noworodków, w porównaniu z bardzo podstawowym szkoleniem, może nie zmniejszać śmiertelności noworodków między 8. a 28. dniem życia.

• Nie mamy pewności, czy szkolenie z resuscytacji noworodków połączone ze szkoleniem przypominającym wpływa na liczbę zgonów noworodków w pierwszych 28 dniach życia.

• W żadnym badaniu nie oceniono, czy szkolenia z resuscytacji noworodków zmniejszają ryzyko uszkodzeń mózgu lub długotrwałych zaburzeń rozwojowych u noworodków poddawanych resuscytacji.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych jest umiarkowane do bardzo małego. Pewność co do danych jest ograniczona, ponieważ badania obejmowały różne grupy osób i różne rodzaje interwencji. Ponadto tylko niewielka liczba badań dostarczała danych dla poszczególnych wyników. Uczestnicy części badań wiedzieli, jakie leczenie otrzymują, a część osób została utracona w trakcie obserwacji. Większość badań przeprowadzono w miejscach o ograniczonych zasobach, dlatego ich wyniki mogą nie mieć zastosowania w środowiskach o wysokich zasobach, takich jak kraje rozwinięte.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją naszego poprzedniego przeglądu. Niniejsze dane naukowe są aktualne do czerwca 2025 roku.

Najważniejsze informacje

– Przyjmowanie warfaryny (leku przeciwzakrzepowego, który zapobiega krzepnięciu krwi poprzez hamowanie białek) przez osoby z niewydolnością serca i prawidłowym rytmem serca nie przynosi korzyści lub przynosi niewielką korzyść w porównaniu z lekami przeciwpłytkowymi takimi jak aspiryna (która zapobiega powstawaniu zakrzepów poprzez hamowanie działania płytek krwi).

– Leczenie warfaryną prowadzi do większej liczby krwawień w porównaniu z aspiryną lub klopidogrelem.

W jaki sposób leczenie przeciwpłytkowe lub przeciwzakrzepowe pomaga osobom z niewydolnością serca?

U niektórych osób z niewydolnością serca występuje zaburzony rytm serca (tzw. migotanie przedsionków), u innych występuje prawidłowy rytm serca (tzw. rytm zatokowy). U osób z niewydolnością serca może występować spowolniony przepływ krwi w sercu, co podnosi ryzyko tworzenia się skrzepów krwi. Skrzepy krwi mogą się tworzyć przy udziale białek krzepnięcia (czynników krzepnięcia) i lepkich komórek krwi (płytek krwi).

Wiele osób z niewydolnością serca i prawidłowym rytmem serca ma zwężone tętnice wieńcowe i lekarze często podają im aspirynę – lek, który pomaga zmniejszyć krzepliwość poprzez hamowanie działania płytek krwi. Osoby z niewydolnością serca są również obciążone ryzykiem niedrożności naczyń krwionośnych przez zakrzep w płucach, nogach oraz mózgu (udaru niedokrwiennego), co może prowadzić do niepełnosprawności lub zgonu.

Doustne leki przeciwzakrzepowe (ang. oral anticoagulants, OAC), takie jak warfaryna, mogą hamować działanie białek krzepnięcia i zapobiegać powstawaniu skrzepów krwi. W przypadku osób z niewydolnością serca i zaburzonym rytmem serca uznaje się, że warfaryna jest lepsza niż aspiryna, dlatego w kilku badaniach próbowano sprawdzić, czy wszystkie osoby z niewydolnością serca (w tym osoby z prawidłowym rytmem serca) powinny przyjmować doustne leki przeciwzakrzepowe.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy się dowiedzieć, czy u osób z niewydolnością serca i prawidłowym rytmem serca istniała różnica w efektach przyjmowania leków przeciwzakrzepowych a leków przeciwpłytkowych. W szczególności chcieliśmy dowiedzieć się, czy rodzaj przyjmowanego leku w jakikolwiek sposób wpływa na ryzyko zgonu, powikłań związanych z krzepliwością krwi (np. zawału serca lub udaru mózgu) lub poważnych problemów z krwawieniem.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których osobom dorosłym z niewydolnością serca i prawidłowym rytmem serca podawano przez co najmniej miesiąc leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe, a rodzaj leczenia przypisany dla każdej osoby był wybierany losowo. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych na podstawie aspektów takich jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Wzięliśmy pod uwagę 4 badania, w których leczeniu poddano 4187 osób.

Ryzyko zgonu w tych badaniach było niemal identyczne, niezależnie od tego, czy dana grupa osób przyjmowała aspirynę czy warfarynę. Nie znaleźliśmy w nich wystarczających danych potwierdzających przewagę warfaryny nad aspiryną w zmniejszaniu ryzyka powikłań związanych z krzepliwością krwi, takich jak zawał serca czy udar mózgu. Wynika z nich natomiast, że osoby przyjmujące warfarynę doświadczały poważnych krwawień dwukrotnie częściej niż osoby przyjmujące aspirynę. W jednym średniej wielkości badaniu porównano również warfarynę z innym lekiem przeciwpłytkowym – klopidogrelem – i uzyskano podobne wyniki: nie było różnicy w częstości występowania zgonów lub powikłań związanych z krzepliwością krwi, ale odnotowano większe ryzyko wystąpienia poważnego krwawienia.

Jest mało prawdopodobne, aby dalsze badania zmieniły te wnioski, chyba że pojawią się nowe, skuteczniejsze i bezpieczniejsze leki.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy jedynie umiarkowane zaufanie co do wyników badań porównujących warfarynę z aspiryną, ponieważ odnotowano niewiele przypadków powikłań związanych z krzepliwością krwi i krwawieniami, a także dlatego, że nie przeprowadzono wystarczającej liczby badań, aby z całą pewnością ocenić ryzyko zgonu.

Mamy niewielkie zaufanie do danych porównujących warfarynę z klopidogrelem, ponieważ opierają się one jedynie na kilku przypadkach, a liczba badań jest niewystarczająca, by mieć pewność co do wyników.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Jest to aktualizacja wcześniejszego przeglądu. Dane są aktualne do kwietnia 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Nie odnaleźliśmy wystarczającej ilości danych naukowych wysokiej jakości, aby wyciągnąć rzetelne wnioski na temat korzyści i ryzyka przerw w pracy mających na celu zapobieganie dolegliwościom i schorzeniom mięśniowo-szkieletowym (dolegliwościom mającym wpływ na kości, stawy, mięśnie i tkanki łączne) u zdrowych pracowników.

• Jedno z badań wykazało, że przy dodatkowych przerwach w pracy intensywność mięśniowo-szkieletowego bólu pleców u pracowników biurowych jest mniejsza w porównaniu z brakiem dodatkowych przerw. Dane te są jednak bardzo niepewne.

• Potrzebne są większe badania, aby lepiej oszacować potencjalne korzyści i zagrożenia dodatkowych przerw w pracy w celu zapobiegania dolegliwościom i schorzeniom mięśniowo-szkieletowym. W przyszłych badaniach powinno się również uwzględnić osoby pracujące w miejscach innych niż biura.

Czym są schorzenia mięśniowo-szkieletowe związane z pracą?

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe związane z pracą to szereg dolegliwości wpływających na kości, stawy, mięśnie i tkankę łączną. Są one istotnym problemem dla pracowników, pracodawców i całego społeczeństwa. Liczba pracowników cierpiących na zaburzenia mięśniowo-szkieletowe związane z pracą jest wysoka. Przykładowo w Wielkiej Brytanii oszacowano, że w latach 2021-2022 schorzenia mięśniowo-szkieletowe stanowiły około 27% wszystkich chorób związanych z pracą i spowodowały utratę 6,6 mln dni pracy.

Jak przerwy w pracy mogą przyczyniać się do zapobiegania schorzeniom mięśniowo-szkieletowym?

Długotrwałe przebywanie w takiej samej pozycji siedzącej lub stojącej jest czynnikiem ryzyka rozwoju zaburzeń mięśniowo-szkieletowych związanych z pracą. Różne rozkłady przerw w pracy prawdopodobnie przerywają lub zmniejszają długie okresy powtarzalnych lub monotonnych zadań w pracy, podczas których pracownicy mogą przyjmować statyczne lub niewygodne pozycje ciała. Innymi ważnymi czynnikami mogą być długość przerwy i to, czy jest ona spędzana aktywnie (np. poprzez wykonywanie konkretnej aktywności umysłowej lub fizycznej) czy pasywnie. Przeprowadzono wiele badań, aby sprawdzić, czy zróżnicowanie rozkładu przerw w pracy, długości przerwy lub sposobu jej spędzania może przyczynić się do zmniejszenia ryzyka rozwoju zaburzeń mięśniowo-szkieletowych.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy się dowiedzieć, czy różna częstotliwość, długość i różny rodzaj przerw w pracy mogą zapobiegać związanym z pracą dolegliwościom i schorzeniom mięśniowo-szkieletowym u zdrowych pracowników w porównaniu ze standardowym rozkładem przerw w pracy. Pracownicy byli uznawani za zdrowych, jeśli nie zgłaszali problemów z układem mięśniowo-szkieletowym w momencie wzięcia udziału w badaniu.

Co zrobiliśmy?

Przeszukaliśmy medyczne bazy danych do 31 maja 2024 r. w celu znalezienia badań, w których uczestnicy byli przydzieleni losowo do różnych grup, aby zbadać wpływ przerw w pracy na zapobieganie zaburzeniom mięśniowo-szkieletowym. Do oceny rzetelności danych użyliśmy tzw. systemu GRADE.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy dziewięć badań z udziałem łącznie 626 pracowników, wśród których prawie wszyscy byli pracownikami biurowymi (98%). Większość pracowników stanowiły kobiety (przynajmniej 75%). Czas trwania interwencji wynosił od jednego dnia do sześciu miesięcy.

Wpływ różnych częstotliwości przerw w pracy

Siedem z dziewięciu badań oceniało różne częstotliwości przerw w pracy. Prawdopodobnie różnica między dodatkowymi przerwami a ich brakiem jest niewielka lub żadna w kontekście wpływu na wystąpienie nowego bólu mięśniowo-szkieletowego bądź wpływu na intensywność dyskomfortu układu mięśniowo-szkieletowego, choć dane naukowe są bardzo niepewne. Dodatkowe przerwy w pracy mogą jednak zmniejszyć intensywność mięśniowo-szkieletowego bólu pleców w porównaniu z brakiem dodatkowych przerw, choć również i w tym przypadku dane naukowe są bardzo niepewne.

To, czy dodatkowe przerwy w pracy są częstsze (wyższa częstotliwość) lub rzadsze (niższa częstotliwość) może mieć niewielki lub nie mieć żadnego wpływu na intensywność dyskomfortu mięśniowo-szkieletowego, ale dane naukowe są bardzo niepewne.

Wpływ stosowania różnych rodzajów przerw w pracy

Trzy z dziewięciu badań oceniały różne rodzaje przerw w pracy. Przerwy aktywne (np. ćwiczenia o małej intensywności takie jak rozciąganie) lub przerwy kognitywne (np. aktywności umysłowe takie jak relaksacja lub mindfulness, czyli praktyka uważności) mogą mieć niewielki lub nie mieć żadnego wpływu na intensywność zmęczenia układu mięśniowo-szkieletowego w porównaniu z przerwami spędzanymi w sposób pasywny, ale dane naukowe są bardzo niepewne. Przerwy aktywne również mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na intensywność zmęczenia układu mięśniowo-szkieletowego w porównaniu z przerwami kognitywnymi, jednak dane naukowe są niepewne.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych jest bardzo niskie. Są ku temu trzy główne powody: po pierwsze badania były bardzo małe, sposób wprowadzania przerw w pracy różnił się między badaniami, oraz najważniejsze punkty końcowe opierały się na subiektywnych ocenach uczestników. W związku z tym istnieje potrzeba przeprowadzenia wysokiej jakości badań z większą liczebnością próby, aby ocenić wpływ różnych interwencji dotyczących przerw w środowisku pracy. Takie badania pozwoliłyby lepiej zrozumieć potencjalne korzyści zróżnicowania rozkładu przerw w pracy, ich długości i sposobu ich spędzania w zawodach wymagających powtarzalnych czynności, a także wskazałyby możliwe zagrożenia tych interwencji, jeśli takie istnieją. Badania, do których dotarliśmy, skupiały się na pracownikach biurowych. W przyszłych badaniach powinno się wziąć pod uwagę osoby pracujące w innych zawodach. Przyszłe badania mogłyby również sprawdzić, czy połączenie przerw w pracy z innymi interwencjami, takimi jak szkolenia lub doradztwo w zakresie ergonomii (czyli organizowania środowiska pracy i zadań, dopasowując je do indywidualnych potrzeb pracownika) może być pomocne w zapobieganiu rozwojowi schorzeń mięśniowo-szkieletowych związanych z pracą.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Ten przegląd jest aktualizacją poprzedniego przeglądu opublikowanego w 2019 r. Dane naukowe są oparte na wyszukiwaniu przeprowadzonym do maja 2024 r.

Najważniejsze informacje

• Stosowanie chlorheksydyny (środka odkażającego) na kikut pępowiny u noworodków prawdopodobnie zmniejsza ryzyko zakażenia i może zmniejszać ryzyko zgonu w krajach o niskich i średnich dochodach. Chlorheksydyna może również opóźniać odpadnięcie kikuta pępowiny o jeden do dwóch dni.

• Dane naukowe dotyczące innych środków odkażających (takich jak alkohol, sulfadiazyna srebra oraz powidon) są ograniczone i niejednoznaczne dla krajów o niskich i średnich dochodach.

• W krajach o wysokich dochodach nie ma jednoznacznych korzyści ze stosowania środków odkażających w porównaniu z utrzymaniem pępowiny w suchości i czystości. Środki odkażające prawdopodobnie opóźniają odpadnięcie kikuta pępowiny.

Dlaczego pielęgnacja kikuta pępowiny jest ważna?

Po narodzinach dziecka pępowina jest odcinana i pozostaje po niej niewielki kikut, który zazwyczaj wysycha i odpada w ciągu od 5 do 15 dni. W tym czasie okolica ta może zostać skolonizowana przez bakterie ze skóry dziecka lub otoczenia. Ponieważ kikut zawiera martwą tkankę, w jego okolicy mogą rozwijać się bakterie i powodować zakażenie otaczającej skóry (zapalenie pępka, łac. omphalitis ). W niektórych przypadkach bakterie te mogą dostać się do krwi i doprowadzić do ciężkiego zakażenia całego ustroju ( sepsy ), co może zagrażać życiu dziecka, szczególnie w miejscach, gdzie higiena i dostęp do opieki zdrowotnej są ograniczone.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić czy stosowanie środków odkażających (substancji zapobiegających rozwojowi bakterii) na kikut pępowiny może zmniejszyć ryzyko:

• Zgonu

• Zakażenia pępowiny

• Zmian w długości czasu odpadnięcia kikuta pępowiny (czas oddzielenia kikuta pępowinowego), które mogą wpływać na niepokój opiekuna i wpływać na sposób pielęgnacji, ale zazwyczaj nie stanowią zagrożenia

Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy efekty te różnią się między krajami o niskich i średnich dochodach a krajami o wysokich dochodach.

Co zrobiliśmy?

Przeanalizowaliśmy dane naukowe pochodzące z badań z randomizacją porównujące różne środki odkażające (takie jak chlorheksydyna, 70% alkohol, sulfadiazyna srebra i powidon jodu) z suchą pielęgnacją kikuta pępowiny (utrzymywaniem go w czystości i suchości) lub z brakiem stosowania danego środka odkażającego.

Oceniliśmy, w jaki sposób metody te wpływały na:

• Zgony noworodków (w ciągu pierwszych 28 dni życia)

• Zakażenie kikuta pępowiny (łac. omphalitis)

• Czas odpadnięcia kikuta pępowiny

Oceniliśmy jakość badań, a wyniki podobnych badań połączyliśmy za pomocą metaanalizy. Oddzielnie przeanalizowaliśmy również badania przeprowadzone w krajach o niskim i średnim dochodzie i te w krajach o wysokim dochodzie, ponieważ ryzyko zakażenia w tych środowiskach nie jest takie samo.

Czego się dowiedzieliśmy?

Do przeglądu włączyliśmy 18 badań, o 9 więcej w porównaniu z poprzednią wersją przeglądu z 2013 roku. Badania zostały przeprowadzone zarówno w krajach o niskim, jak i wysokim dochodzie, oraz uwzględniły 143 150 noworodków.

W krajach o niskim i średnim dochodzie stosowanie chlorheksydyny:

• Może zmniejszać ryzyko zgonu noworodków (z 18 do 15 na 1000 żywych urodzeń), ale nie jesteśmy pewni tego efektu;

• Prawdopodobnie zmniejsza występowanie zakażeń kikuta pępowiny (z 87 do 62 na 1000 żywych urodzeń);

• Prawdopodobnie zwiększa średni czas odpadnięcia kikuta pępowiny o 1,85 dnia.

W krajach o wysokim dochodzie chlorheksydyna:

• Nie była badana pod kątem zapobiegania zgonom noworodków;

• Nie wiemy, czy zapobiega zakażeniu pępowiny lub czy wpływa na czas odpadnięcia kikuta pępowiny, ponieważ dane naukowe są bardzo niepewne.

W krajach o niskim i średnim dochodzie stosowanie 70-procentowego alkoholu:

• Nie było badane pod kątem zapobiegania zgonom noworodków;

• Nie wiemy, czy alkohol zapobiega zakażeniu pępowiny, ponieważ dane naukowe są bardzo niepewne;

• Nie wiemy, czy alkohol wpływa na długość czasu odpadnięcia kikuta pępowiny, ponieważ dane naukowe są bardzo niepewne.

W krajach o wysokim dochodzie stosowanie 70% alkoholu:

• Nie było badane pod kątem zapobiegania zgonom noworodków i zakażenia pępowiny;

• Prawdopodobnie zwiększa średni czas odpadnięcia kikuta pępowiny o 1,6 dnia.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

• Nasze zaufanie do danych naukowych dotyczących stosowania chlorheksydyny, aby zapobiec zakażeniu pępowiny w krajach o niskim i średnim dochodzie jest umiarkowane, ponieważ uczestnicy badań wiedzieli, które leczenie otrzymywali, a badania były prowadzone w różnych środowiskach. Nasze zaufanie co do tego, że chlorheksydyna zmniejsza liczbę zgonów u noworodków jest niskie, ponieważ badania różniły się między sobą wynikami, a efekt może wahać się od występowania małych korzyści do braku wyraźnej różnicy. Mamy umiarkowane zaufanie do tego, że chlorheksydyna sprawia, że kikut pępowiny odpada nieco później.

• Nasze zaufanie do danych naukowych dotyczących stosowania chlorheksydyny w krajach o wysokim dochodzie jest bardzo niskie, ponieważ na ten temat było dostępne tylko jedno małe badanie.

• W przypadku stosowania alkoholu w krajach o niskim i średnim dochodzie nasze zaufanie do danych naukowych jest bardzo niskie. Przebadano niewiele noworodków, a wyniki były bardzo niepewne, więc nie wiemy, czy alkohol wpływa na zakażenie pępowiny lub czas odpadnięcia kikuta pępowiny.

• Mamy umiarkowane zaufanie, że w krajach o wysokim dochodzie stosowanie alkoholu sprawia, że kikut pępowiny odpada nieco później. Nie wiemy jednak, czy stosowanie alkoholu zapobiega zakażeniu pępowiny lub czy wpływa na zgony noworodków, ponieważ te punkty końcowe nie były uwzględnione.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Podsumowanie opiera się na danych dostępnych do grudnia 2025 roku i stanowi aktualizację poprzedniego przeglądu z 2013 roku.

Najważniejsze informacje

- Jedno dobrze zaprojektowane badanie wykazało, że chemioterapia podawana przez tętnicę, w porównaniu z podawaniem dożylnie, prawdopodobnie skuteczniej zapobiega konieczności usunięcia oka i prawdopodobnie ma niewielki lub żaden wpływ na przeżywalność. Może to mieć niewielki lub nie mieć żadnego wpływu na nawrót nowotworu (jego ponowne pojawienie się) ani na liczbę ciężkich lub bardzo ciężkich zdarzeń niepożądanych lub szkodliwych.

- Inne, mniej rzetelnie zaprojektowane badania wykazały, że chemioterapia podawana zarówno przez tętnicę jak i żyłę, w porównaniu z podawaniem wyłącznie przez tętnicę, może mieć niewielki wpływ lub nie mieć go wcale jeśli chodzi o uniknięcie usunięcia oka czy przeżywalność.

- Potrzebne są dalsze szeroko zakrojone, dobrze zaprojektowane badania, a także należy stosować jasne, uzgodnione definicje punktów końcowych.

Czym jest retinoblastoma i jak się ją leczy?

Siatkówczak jest najczęstszym nowotworem oka u dzieci, a w rzadkich przypadkach może również wystąpić u dorosłych. W połączeniu z innymi metodami leczenia, chemioterapia podawana przez tętnicę lub żyłę stanowi główny sposób leczenia mający na celu zmniejszenie guza oraz uratowanie oka i wzroku.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ocenić korzyści i zagrożenia związane z chemioterapią podawaną przez tętnicę w porównaniu z podawaniem jej przez żyłę u chorych z siatkówczakiem. Przeanalizowaliśmy również połączenie chemioterapii podawanej zarówno przez tętnicę, jak i żyłę w porównaniu z podawaniem wyłącznie przez tętnicę. Interesowały nas przede wszystkim: kontrola nowotworu, uniknięcie konieczności usunięcia oka, przeżywalność, pojawienie się nowych nowotworów po pierwszym, nawrót nowotworu, rozprzestrzenianie się nowotworu na inne części ciała oraz liczba ciężkich lub bardzo ciężkich zdarzeń niepożądanych lub szkodliwych.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań porównujących te metody leczenia, podsumowaliśmy i oceniliśmy wyniki oraz określiliśmy nasze zaufanie do danych naukowych.

Czego się dowiedzieliśmy?

W analizie uwzględniliśmy sześć badań: w trzech z nich porównano podawanie chemioterapii przez tętnicę z podawaniem przez żyłę (210 uczestników, 214 oczu); w trzech pozostałych porównano podawanie chemioterapii zarówno przez tętnicę jak i przez żyłę z podawaniem wyłącznie przez tętnicę (599 uczestników, 681 oczu). Wszyscy uczestnicy badań byli dziećmi.

Najważniejsze wyniki

Główne wyniki dotyczą obserwacji średnioterminowej trwającej do trzech lat.

Chemioterapia podawana przez tętnicę w porównaniu z chemioterapią podawaną przez żyłę

W jednym z badań uczestników przydzielono losowo do grup (143 uczestników). Chemioterapia podawana przez tętnicę prawdopodobnie skuteczniej zapobiega konieczności usunięcia oka niż ta podawana przez żyłę i prawdopodobnie ma niewielki lub żaden wpływ na przeżycie. Może to oznaczać niewielką różnicę lub jej brak w zakresie nawrotów nowotworu oraz niewielką różnicę lub jej brak w liczbie ciężkich lub bardzo ciężkich zdarzeń niepożądanych lub szkodliwych.

W przypadku badań, w których nie dokonano losowego przydziału uczestników do grup (2 badania, 67 uczestników), dane naukowe dotyczące wpływu chemioterapii podawanej przez tętnicę w porównaniu z chemioterapią podawaną przez żyłę na kontrolę nowotworu (uniknięcie chirurgicznego usunięcia oka) lub radioterapię skierowaną na nowotwór są bardzo niepewne. Nie odnotowano nowych przypadków nowotworów, które pojawiły się po pierwszym nowotworze. Może to mieć niewielki wpływ lub nie mieć go wcale na rozprzestrzenianie się nowotworu na inne części ciała, ale dane naukowe są bardzo niepewne.

Chemioterapia podawana przez tętnicę i żyłę w porównaniu z podawaniem przez tętnicę

Chemioterapia podawana jednocześnie przez tętnicę i żyłę w porównaniu z podawaniem wyłącznie przez tętnicę (3 badania, 599 uczestników) może mieć niewielki lub nie mieć żadnego wpływu na kontrolę nowotworu (uniknięcie chirurgicznego usunięcia oka) lub na skuteczność radioterapii skierowanej na nowotwór, jednak dane naukowe są bardzo niepewne. Może to oznaczać niewielką różnicę – lub jej całkowity brak – jeśli chodzi o uniknięcie usunięcia oka lub przeżycie. Nie odnotowano nowych przypadków nowotworów, które pojawiły się po pierwszym nowotworze. Nie znamy wpływu na nawrót nowotworu, rozprzestrzenianie się nowotworu na inne części ciała ani liczbę ciężkich lub bardzo ciężkich zdarzeń niepożądanych lub szkodliwych, ponieważ dane naukowe w tym zakresie są bardzo niepewne.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych?Chemioterapia podawana przez tętnicę w porównaniu z chemioterapią podawaną przez żyłę

W przypadku badania, w którym uczestników przydzielono losowo do grup, mamy umiarkowaną pewność co do danych naukowych wskazujących na możliwość uniknięcia usunięcia oka oraz na przeżywalność. Głównym powodem naszego mniejszego zaufania była niewielka liczba uczestników. Mamy niewielkie zaufanie do danych naukowych dotyczących nawrotów nowotworu oraz liczby ciężkich lub bardzo ciężkich zdarzeń niepożądanych lub szkodliwych, ponieważ – oprócz informacji przedstawionych powyżej, może brakować niektórych danych, co zmniejsza wiarygodność wyników.

Nie mamy zaufania do danych naukowych, w których uczestnicy nie byli losowo przydzielani do grup; liczby uczestników w badaniach również były małe.

Chemioterapia podawana przez tętnicę i żyłę w porównaniu z podawaniem przez tętnicę

Mamy niewielkie zaufanie do danych naukowych dotyczących zapobiegania usunięciu oka lub przeżywalności, ponieważ uczestnicy nie zostali losowo przydzieleni do grup. Z tego samego powodu nie mamy zaufania do danych naukowych dotyczących pozostałych punktów końcowych. Ponadto w badaniach punkty końcowe definiowane były i opisywane w różny sposób, a okresy obserwacji w poszczególnych grupach były różne.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane są aktualne do 10 września 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Obecnie nie wiadomo, jakie są korzyści i zagrożenia wynikające z terapii ruchowej stosowanej w leczeniu wielokierunkowej niestabilności stawu ramiennego, ponieważ nie ma danych z badań z randomizacją (czyli takich, w których uczestnicy są losowo przydzielani do jednej z dwóch lub więcej grup leczenia).

• Potrzebnych jest więcej badań z randomizacją, które pozwolą ocenić korzyści i szkody terapii ruchowej u osób z wielokierunkową niestabilnością stawu ramiennego w porównaniu z grupą kontrolną (osobami otrzymującymi placebo (tj. leczenie pozorowane), osobami nie otrzymującymi leczenia, będącymi na liście oczekujących na terapię albo leczonymi standardowo).

Czym jest wielokierunkowa niestabilność stawu ramiennego?

Bark jest bardzo ruchomym stawem, którego stabilność zapewniają mięśnie, więzadła i torebka stawowa (tkanka miękka, która otacza i stabilizuje bark). Wielokierunkowa niestabilność występuje, gdy głowa kości ramiennej (zaokrąglona część stawu ramiennego) przemieszcza się nadmiernie w różnych kierunkach w wyniku osłabienia struktur stabilizujących staw. Może to powodować dyskomfort, ból, uczucie „poluzowania” barku lub jego niestabilność. Wielokierunkowa niestabilność często wiąże się z wiotkością stawu (poluzowaniem stawu, które powoduje jego zbyt dużą ruchomość), która może być wrodzona lub nabyta w wyniku częstych ruchów ramienia nad głową podczas uprawiania sportów lub innych aktywności.

Czym jest terapia ruchowa?

Terapia ruchowa jest zwykle pierwszą zalecaną metodą leczenia u osób z wielokierunkową niestabilnością stawu. Skupia się na wzmacnianiu oraz poprawie pracy mięśni stożka rotatorów oraz mięśni łopatki (dużej trójkątnej kości w obręczy barkowej), aby zwiększyć stabilność barku. Ćwiczenia mogą obejmować trening oporowy, ćwiczenia czucia głębokiego (które pomagają lepiej wyczuć położenie i ruchy stawu) oraz ćwiczenia korygujące ruch łopatki. Specjaliści uważają, że odpowiednio dobrane ćwiczenia mogą ograniczyć nadmierny ruch głowy kości ramiennej, a także poprawić stabilność barku. Wciąż jednak nie wiadomo, czy ćwiczenia przynoszą korzyści, ani czy mogą powodować szkody.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Celem przeglądu było sprawdzenie czy terapia ruchowa zmniejsza ból, poprawia stabilność barku oraz jakość życia u osób z wielokierunkową niestabilnością stawu ramiennego, a także czy może powodować jakieś niekorzystne skutki.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań z randomizacją prowadzonych wśród osób z wielokierunkową niestabilnością stawu ramiennego (zarówno po urazie, jak i bez niego), w których oceniano korzyści i zagrożenia wynikające z terapii ruchowej. Szukaliśmy tylko badań porównujących grupę osób wykonujących ćwiczenia z grupą, która otrzymała placebo, nie była leczona, otrzymała standardową opiekę lub była wpisana na listę oczekujących na leczenie. Planowaliśmy porównać i podsumować wyniki badań oraz ocenić nasze zaufanie do danych naukowych w oparciu o czynniki takie jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Nie znaleźliśmy żadnych badań z randomizacją, które oceniałyby skuteczność stosowania terapii ruchowej u osób z wielokierunkową niestabilnością stawu ramiennego.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nie znaleźliśmy żadnych danych z badań z randomizacją.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Szukaliśmy badań opublikowanych do maja 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Edukacja spersonalizowana (personelu, pacjenta/rodziny i wieloskładnikowa) prawdopodobnie zmniejsza wskaźnik upadków, jak również ich ryzyko.

• Zmiana modelu opieki (gdy w szpitalu następuje zmiana sposobu świadczenia opieki w celu ograniczenia upadków pacjentów) w szpitalnych oddziałach ratunkowych prawdopodobnie zmniejsza wskaźnik upadków.

• Interwencje wieloczynnikowe (gdy stosuje się dwa lub więcej rodzajów interwencji, biorąc pod uwagę indywidualną ocenę czynników ryzyka upadku) prawdopodobnie zmniejszają wskaźnik upadków, jak również ich ryzyko, jednak istnieje także możliwość, że nie przynoszą one efektu, a nawet nieznacznie zwiększają liczbę upadków.

• Ćwiczenia fizyczne mogą mieć nieznaczny wpływ na ryzyko upadku w warunkach szpitalnych lub nie mieć go wcale.

• Spośród wszystkich rodzajów interwencji, które mogą zmniejszyć wskaźnik upadków u osób starszych w szpitalach wyróżnia się podejścia, które są dopasowane do potrzeb i możliwości pacjentów, uwzględniające zaangażowanie pacjentów i/lub rodziny lub opiekunów, jak również te, które uwzględniają integrację ze środowiskiem lokalnym.

• Potrzebne są dalsze badania w zakresie skuteczności wszystkich rodzajów interwencji mających na celu zapobieganie upadkom w szpitalach, w szczególności wśród osób z zaburzeniami poznawczymi (zaburzeniami pamięci czy myślenia) oraz w krajach o niskim i średnim dochodzie.

Dlaczego zmniejszenie liczby upadków osób starszych w szpitalach jest ważne?

Upadki osób starszych w szpitalach są częste i mogą powodować utratę niezależności, kontuzje, a czasami nawet śmierć. W związku z tym ważne jest skuteczne zapobieganie im.

W jaki sposób raportowaliśmy interwencje stosowane w celu oceny częstości upadków?

Badania, które oceniają interwencje mające na celu zmniejszenie liczby upadków osób starszych zostały pogrupowane według rodzaju i w oparciu o system klasyfikacji (taksonomię) zapobiegania upadkom opracowany przez Europejską Sieć Zapobiegania Upadkom (ang. Prevention of Falls Network Europe, ProFaNE).

Interwencje zostały podzielone na pojedyncze, wieloczynnikowe lub wieloskładnikowe.

• Interwencje pojedyncze: jeden rodzaj interwencji jest stosowany wobec wszystkich uczestników danej grupy. Interwencje mogą obejmować ćwiczenia fizyczne, interwencje mające na celu poprawę sposobu przepisywania leków (optymalizację farmakoterapii), modyfikacje otoczenia i technologie wspomagające, edukację oraz zmianę modelu świadczenia opieki (czyli zmiany sposobu, w jaki szpital organizuje i dostarcza opiekę pacjentom w celu ograniczenia liczby upadków). Interwencje mające na celu edukowanie personelu i/lub pacjentów oraz członków rodziny na temat upadków i zapobiegania im są klasyfikowane razem jako jedna grupa.

• Interwencje wieloczynnikowe: gdy stosuje się dwa lub więcej rodzajów interwencji w zależności od oceny indywidualnych czynników ryzyka wystąpienia upadku. 

• Interwencje wieloskładnikowe: ten sam zestaw interwencji jest stosowany wobec wszystkich uczestników.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy dowiedzieć się, które interwencje zmniejszają liczbę upadków u osób starszych w szpitalach, biorąc pod uwagę wskaźnik upadków (rzeczywista liczba upadków w danym okresie) oraz ryzyko upadku (prawdopodobieństwo, że dana osoba doświadczy upadku). Sprawdziliśmy także wpływ na ryzyko wystąpienia złamań, efekty niepożądane oraz skutki ekonomiczne.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których porównano wystąpienie upadków u osób, które były poddane działaniom prewencyjnym z wystąpieniem upadków u osób, które nie były poddane żadnym działaniom prewencyjnym. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań, a także oceniliśmy naszą pewność do danych, opierając się na czynnikach, takich jak metody badawcze i wielkość badania.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 55 badań, w których łącznie wzięło udział 104 474 uczestników. Uczestnicy mieli średnio 79 lat, a 45% z nich stanowiły kobiety.

• Edukacja (personelu, pacjenta/rodziny i wieloskładnikowa) prawdopodobnie zmniejsza wskaźnik upadków, a także ryzyko wystąpienia upadku.

• Zmiana modelu opieki w szpitalnych oddziałach ratunkowych lub intensywnej terapii prawdopodobnie zmniejsza wskaźnik upadków. Nie jesteśmy pewni wpływu zmiany modelu opieki na ryzyko upadku. Nie znaleźliśmy badań, które oceniały, jaki wpływ ma zmiana świadczenia modelu opieki np. w placówkach rehabilitacyjnych.

• Nie jesteśmy pewni wpływu ćwiczeń na wskaźnik upadków. Ćwiczenia fizyczne mogą mieć nieznaczny wpływ na ryzyko upadku w warunkach szpitalnych lub nie mieć go wcale.

• Nie jesteśmy pewni, jaki wpływ na upadki ma optymalizacja farmakoterapii.

• Interwencje wieloczynnikowe prawdopodobnie zmniejszają wskaźnik upadków i ich ryzyko, choć możliwe jest również, że nie przynoszą żadnego efektu lub nawet nieznacznie zwiększają liczbę upadków.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych?

Nasza pewność względem wyników waha się od niskiej do umiarkowanej. Nasza pewność jest ograniczona, ponieważ w większości badań, uczestnicy byli świadomi, której interwencji byli poddawani, oraz nie wszystkie badania dostarczały wszystkich interesujących nas informacji. Dodatkowo w niektórych z nich zauważono nieprawidłowości w sposobie zbierania danych.

Jak aktualne są dane?

Ten przegląd aktualizuje wcześniejsze wersje przeglądu opublikowane w 2010 r., 2012 r. i 2018 r. Dane naukowe są aktualne do 28 października 2025 r.