Najważniejsze informacje

U osób, które miały wcześniej gorączkę reumatyczną (organizm atakuje sam siebie w odpowiedzi na infekcję bakteryjną) lub mają reumatyczną chorobę serca (długotrwałe uszkodzenie serca spowodowane gorączką reumatyczną):

- długotrwałe stosowanie antybiotyków (w postaci iniekcji do mięśni co miesiąc lub przyjmowane codziennie w postaci tabletek) prawdopodobnie zmniejsza ryzyko wystąpienia większej liczby epizodów gorączki reumatycznej w porównaniu z brakiem antybiotyków;

- antybiotyki domięśniowe prawdopodobnie zmniejszają progresję (pogorszenie) wczesnej choroby serca w porównaniu z brakiem antybiotyku; nie ma jednak danych naukowych porównujących antybiotyki domięśniowe z doustnymi w odniesieniu do progresji późnego stadium choroby serca;

- antybiotyki mogą nie zwiększać ryzyka powikłań, takich jak poważna reakcja alergiczna (anafilaksja).

Czym jest reumatyczna choroba serca?

Reumatyczna choroba serca jest główną przyczyną chorób serca u młodych ludzi na całym świecie i każdego roku zabija około jedną trzecią z miliona osób. Gorączka reumatyczna występuje, gdy własne mechanizmy obronne organizmu nie działają prawidłowo, często z powodu infekcji gardła, zwalczając serce zamiast bakterii. Może to następnie prowadzić do uszkodzenia zastawek serca (bram między przestrzeniami w sercu) zwanego reumatyczną chorobą serca. Antybiotyki zabijają bakterie, które mogą powodować infekcje, zmniejszając ryzyko zachorowania na gorączkę reumatyczną.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy dowiedzieć się, czy antybiotyki są skuteczne w zmniejszaniu ryzyka ponownego zachorowania na gorączkę reumatyczną, a w konsekwencji na reumatyczną chorobę serca.

Co zrobiliśmy?

Uwzględniliśmy badania, w których osobom z przebytą gorączką reumatyczną lub reumatyczną chorobą serca losowo podawano antybiotyki lub nie (np. na podstawie rzutu monetą). Byliśmy zainteresowani porównaniem, po pierwsze, długoterminowych antybiotyków z brakiem antybiotyków, a po drugie, długoterminowej penicyliny domięśniowej z długoterminowymi antybiotykami doustnymi. Uczestnicy uwzględnionych przez nas badań mieli wcześniejszą gorączkę reumatyczną lub reumatyczną chorobę serca, ale mogli być w każdym wieku. Szukaliśmy wielu różnych zdarzeń, które mogły mieć miejsce, takich jak nawrót gorączki reumatycznej (nawrót gorączki reumatycznej), pogorszenie reumatycznej choroby serca (progresja reumatycznej choroby serca), problemy z sercem (zapalenie serca), problemy związane z ciążą i porodem (powikłania położnicze i zdarzenia związane z płodem/noworodkiem), zgon (śmiertelność), to, czy pacjenci stosowali się do zaleceń terapeutycznych (przestrzeganie zaleceń terapeutycznych), inne problemy, takie jak niebezpieczne problemy z oddychaniem (anafilaksja), powikłania, takie jak uszkodzenie nerwów oraz to, czy pacjenci byli zadowoleni z przyjmowania antybiotyków.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 11 badań (3951 uczestników), które pomogły nam odpowiedzieć na nasze pytania. Osoby biorące udział w tych badaniach miały średnio 12,3 lat i 50,6% z nich stanowili mężczyźni. Większość z nich miała wcześniejsze epizody gorączki reumatycznej.

Stwierdziliśmy, że długotrwałe stosowanie antybiotyków (wstrzykiwanych do mięśnia co miesiąc lub przyjmowanych codziennie w postaci tabletek) w porównaniu z brakiem antybiotyku prawdopodobnie zmniejsza ryzyko wystąpienia większej liczby epizodów gorączki reumatycznej. Zastrzyk domięśniowy prawdopodobnie działa lepiej niż tabletki. Jeśli masz wczesne stadia reumatycznej choroby serca wykryte na echokardiogramie serca (skan, który wykorzystuje fale dźwiękowe, aby zobaczyć wewnętrzną strukturę serca), to antybiotyki penicylinowe wstrzykiwane do mięśnia co miesiąc w porównaniu z brakiem antybiotyku prawdopodobnie zmniejszają ryzyko pogorszenia się tych problemów z sercem. Znaleźliśmy pewne dane naukowe, że antybiotyki wstrzykiwane do mięśnia w porównaniu z brakiem antybiotyków mogą nie powodować bardzo wysokiego ryzyka wystąpienia reakcji alergicznej wpływającej na oddychanie (anafilaksji), ale prawdopodobnie wiąże się to z większym ryzykiem wystąpienia zaczerwienienia w miejscu wstrzyknięcia i reakcji alergicznych na antybiotyki. Nie było zbyt wielu informacji na temat zgonów lub uszkodzenia nerwów, ani danych naukowych na temat tego, czy zastrzyk z antybiotykiem jest lepszy niż tabletki w zapobieganiu zaostrzeniu utajonej (wczesnej) reumatycznej choroby serca.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych?

Większość włączonych badań (dziewięć) nie została przeprowadzona w krajach o niskich dochodach, w których obecnie występuje najwięcej przypadków reumatycznej choroby serca. To sprawia, że wyniki te są potencjalnie mniej istotne dla osób w tych krajach. Niewiele jest również informacji na temat ważnych kwestii innych niż nawrót gorączki reumatycznej lub progresja reumatycznej choroby serca. Istniały również inne potencjalne ograniczenia danych naukowych: sześć badań oznaczyliśmy jako mające problemy z zaślepieniem (uczestnicy badania lub personel wiedzieli, czy otrzymywali antybiotyki, a więc potencjalnie udzielali odpowiedzi na podstawie tych informacji). Możliwe jest również, że osoby biorące udział w badaniach były świadome tego, jakie leczenie otrzymują. Cztery badania mogły mieć problem z procesem losowego przydzielania osób do grup. W przypadku niektórych wyników przeglądu dysponowaliśmy tylko jednym badaniem.

Potrzebne są dalsze prace wysokiej jakości, które są istotne dla części świata, w których gorączka reumatyczna jest obecnie najbardziej powszechna. Potrzebne są również dalsze badania nad wczesną (utajoną) reumatyczną chorobą serca, w której mogą występować największe różnice.

Jak aktualne są przedstawione dane naukowe?

Dane są aktualne do 10 marca 2024 r. Chociaż jest to najbardziej aktualny dostępny obecnie przegląd, większość danych naukowych w nim zawartych pochodzi z lat 50. i 60. ubiegłego wieku, więc niektóre metody leczenia mogą być nieaktualne.

Najważniejsze informacje

- Encefalopatia noworodkowa (nieprawidłowe funkcjonowanie mózgu w pierwszych dniach życia) jest jedną z głównych przyczyn zgonu i niepełnosprawności wśród dzieci.

- W naszym przeglądzie wykazano, że dane naukowe dotyczące stosowania melatoniny w leczeniu encefalopatii noworodkowej są bardzo niejednoznaczne.

- Konieczne są dalsze badania, aby ocenić, czy należy stosować melatoninę u noworodków z encefalopatią noworodkową.

Czym jest encefalopatia noworodkowa?

Encefalopatia noworodkowa to zaburzenie czynności mózgu występujące w pierwszych dniach życia, spowodowane niedotlenieniem lub zaburzeniem ukrwienia mózgu przed porodem lub w jego trakcie. Po niedotlenieniu lub zaburzeniu ukrwienia, komórki mózgowe noworodka mogą ulegać uszkodzeniu jeszcze długo po przywróceniu prawidłowego ukrwienia.

Jak wygląda standardowe leczenie encefalopatii noworodkowej?

Standardowe leczenie encefalopatii noworodkowej polega na zapewnieniu intensywnej opieki medycznej, zwykle na oddziale intensywnej terapii. W krajach o wysokim dochodzie (np. w USA, Australii i Wielkiej Brytanii) obejmuje ono również terapię chłodzącą. W krajach tych stosuje się terapię chłodzącą (znaną jako hipotermia terapeutyczna) u noworodków z umiarkowaną lub poważną encefalopatią noworodkową; jednak w krajach o niskim i średnim dochodzie terapia ta nie jest powszechną metodą leczenia.

W jaki sposób melatonina może pomóc noworodkom cierpiącym na encefalopatię noworodkową?

Melatonina, hormon naturalnie występujący w organizmie, może pomagać w zapobieganiu dalszym uszkodzeniom komórek mózgowych, jeśli poda się ją wkrótce po urodzeniu. Melatoninę można podawać doustnie lub w postaci kroplówki bezpośrednio do żyły. Gdyby była to skuteczna metoda leczenia, podawanie melatoniny noworodkom cierpiącym na encefalopatię noworodkową mogłoby zwiększyć liczbę dzieci, które przeżyłyby, oraz liczbę dzieci bez niepełnosprawności lub trudności w nauce.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć w tym przeglądzie?

Chcieliśmy sprawdzić, czy leczenie melatoniną poprawia wyniki leczenia u noworodków z encefalopatią noworodkową. Przeanalizowaliśmy 2 odrębne porównania metod leczenia: 1) leczenie melatoniną w połączeniu z terapią chłodzącą w porównaniu z samą terapią chłodzącą oraz 2) leczenie samą melatoniną w porównaniu z leczeniem standardowym bez terapii chłodzącej.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których skutki leczenia melatoniną porównano ze standardowym leczeniem (z zastosowaniem terapii chłodzącej lub bez niej) u noworodków z encefalopatią noworodkową. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy nasz poziom zaufania do danych naukowych na podstawie takich czynników jak wykorzystane metody badania i wielkości badań.

Najważniejsze wyniki

Znaleźliśmy 4 badania obejmujące 155 uczestników, w których leczenie melatoniną porównano ze standardowym leczeniem, z zastosowaniem terapii chłodzącej lub bez niej.

Nie mamy pewności co do wpływu leczenia melatoniną na ryzyko wystąpienia:

• złożonego punktu końcowego obejmującego zgon lub niepełnosprawność, ocenianego w wieku 18 miesięcy lub później;

• zgonu w 1. miesiącu życia;

• niepełnosprawności ocenianej w wieku 18 miesięcy lub starszym; oraz

• nieprawidłowości widocznych w badaniu rezonansu magnetycznego (MRI) mózgu (w obszarach istoty szarej i istoty białej) w 1. miesiącu życia.

W żadnym badaniu nie opisano wpływu leczenia melatoniną na ryzyko:

• niewydolności wielonarządowej; lub

• potrzeby stosowania leków przeciwpadaczkowych.

Dane te jednak są bardzo niepewne. W związku z tym nie możemy wyciągnąć żadnych wniosków co do tego, czy leczenie melatoniną może poprawić stan noworodków z encefalopatią noworodkową.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

W niniejszym przeglądzie uwzględniliśmy jedynie 4 niewielkie badania. Wiele wyników, które uznaliśmy za istotne, raportowano jedynie częściowo lub nie raportowano ich w ogóle. W związku z tym, jesteśmy bardzo niepewni wyników dotyczących skuteczności leczenia melatoniną w porównaniu ze standardową terapią (z zastosowaniem terapii chłodzącej lub bez niej) u noworodków z encefalopatią noworodkową.

Konieczne są dalsze badania w celu zbadania wpływu melatoniny na wyniki leczenia encefalopatii noworodkowej.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejsze dane są aktualne do sierpnia 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Dysplazja oskrzelowo-płucna to przewlekła choroba płuc, która często występuje u wcześniaków z nierozwiniętymi płucami. Nie ma jednoznacznych danych naukowych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności (przydatności) podawania makrolidów (grupy antybiotyków) dzieciom urodzonym bardzo przedwcześnie (przed 32. tygodniem ciąży) lub o bardzo małej masie urodzeniowej (<1500 g), które w ciągu pierwszych 72 godzin życia wymagają inwazyjnego wspomagania oddychania (za pomocą rurki wprowadzonej do ust) w celu zapobiegania dysplazji oskrzelowo-płucnej.

• Konieczne są dalsze badania dotyczące wpływu stosowania makrolidów na długoterminowe wyniki leczenia oraz ich stosowania u innych grup niemowląt zagrożonych dysplazją oskrzelowo-płucną lub już nią dotkniętych. Konieczne są również dalsze badania dotyczące czasu trwania leczenia makrolidami.

Czym jest dysplazja oskrzelowo-płucna?

U dzieci urodzonych bardzo przedwcześnie oraz o bardzo małej masie urodzeniowej występuje ryzyko wystąpienia dysplazji oskrzelowo-płucnej – przewlekłej choroby płuc, która często dotyka wcześniaki z nierozwiniętymi płucami. Objawy mogą mieć charakter łagodny lub ciężki i obejmują obrzęk (stan zapalny) pęcherzyków płucnych, co utrudnia oddychanie. U niektórych niemowląt konieczne może być stosowanie tlenu w warunkach domowych i pacjenci ci w okresie wczesnego dzieciństwa są podatni na nawracające zakażenia dróg oddechowych oraz astmę. Niemowlęta urodzone przedwcześnie, które do oddychania potrzebują rurki wprowadzonej do tchawicy, są bardziej narażone na wystąpienie długotrwałego zapalenia płuc i chorób płuc.

Jak zapobiegać dysplazji oskrzelowo-płucnej?

Jednym ze sposobów zapobiegania przewlekłym chorobom płuc u niemowląt, które potrzebują rurek oddechowych wkrótce po urodzeniu, jest poddanie ich terapii makrolidami. Makrolidy to grupa antybiotyków, które wykazują działanie przeciwzapalne w płucach. Do tej grupy leków należą azytromycyna, erytromycyna i klarytromycyna. Leki te stosuje się w leczeniu innych chorób płuc, w tym duszności i zwłóknienia tkanki płucnej (rozedmy płuc) lub ograniczonego przepływu powietrza i problemów z oddychaniem (przewlekłej obturacyjnej choroby płuc) u dorosłych, a także w przypadku gromadzenia się gęstej, lepkiej wydzieliny w płucach (mukowiscydozy) u dzieci, w celu złagodzenia objawów oddechowych oraz objawów ze strony klatki piersiowej, takich jak kaszel i świszczący oddech.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy podawanie makrolidów może przynieść korzyści niemowlętom urodzonym bardzo przedwcześnie i o bardzo małej masie urodzeniowej. W szczególności chcieliśmy zbadać wpływ podania makrolidów (dożylnie lub do żołądka) w porównaniu z placebo (lekiem pozorowanym) lub niestosowaniem leczenia na następujące wyniki:

• wystąpienie dysplazji oskrzelowo-płucnej;

• zgon przed wyjściem ze szpitala do domu;

• dolegliwości żołądkowe (biegunka i wymioty);

• zaburzenia czynności wątroby;

• zaburzenia rytmu serca (nieregularne bicie serca);

• zwężenie odźwiernika (pogrubienie i niedrożność ujścia żołądka do jelit);

• konieczność stosowania steroidów w leczeniu zapalenia płuc w okresie po urodzeniu dziecka.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których oceniano wpływ stosowania makrolidów, w porównaniu z placebo lub niestosowaniem leczenia, w grupie niemowląt przedwcześnie urodzonych lub z bardzo małą masą urodzeniową (lub obu) wymagających wentylacji mechanicznej (umieszczenia rurki oddechowej w tchawicy) zaraz po urodzeniu, w celu zapobiegania dysplazji oskrzelowo-płucnej. Porównano i podsumowano wyniki badań oraz oceniono wiarygodność danych naukowych, opierając się na kryteriach takich jak metody badawcze i wielkość badania.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 6 badań obejmujących 1108 wcześniaków, w których podawanie makrolidów porównano z placebo lub z niestosowaniem leczenia u noworodków wentylowanych wkrótce po urodzeniu. Obecnie w toku jest 5 badań, których wyniki nie zostały jeszcze opublikowane, a badania te nie zostały zakończone. Jeszcze jedno badanie oczekuje na klasyfikację, ponieważ potrzebujemy danych dotyczących wyników od autorów.

W 5 spośród 6 uwzględnionych badań azytromycynę podawano dożylnie: w 2 badaniach przez 6 tygodni (dożylnie do momentu przejścia na pełne żywienie, a następnie dojelitowo [do żołądka przez sondę żołądkową]); w 1 badaniu przez 10 dni; w 1 badaniu przez 5 dni; a w pozostałym badaniu przez 3 dni. W 6. badaniu erytromycynę podawano dożylnie przez 7 dni.

Główne wyniki

Podawanie makrolidów (a konkretnie azytromycyny) niemowlętom urodzonym bardzo wcześnie i o bardzo małej masie urodzeniowej – w porównaniu z placebo lub niestosowaniem leczenia – w sytuacji, gdy wkrótce po urodzeniu wymagają one intubacji, może:

• mieć niewielki lub żaden wpływ na rozpoznanie dysplazji oskrzelowo-płucnej;

• spowodować niewielkie zmniejszenie liczby zgonów przed wypisaniem ze szpitala do domu;

• łagodzić dolegliwości żołądkowe;

• mieć niewielki lub żaden wpływ na inne niepożądane działania związane ze stosowaniem makrolidów, w tym zaburzenia czynności wątroby, zaburzenia rytmu serca czy zwężenie odźwiernika;

• zmniejszać potrzebę stosowania steroidów w leczeniu zapalenia płuc w okresie po urodzeniu niemowlęcia.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy małe zaufanie do większości danych naukowych, co oznacza, że przyszłe badania w tej dziedzinie mogą zmienić nasze wnioski. Na zmniejszenie naszego zaufania do wyników badań miały wpływ 3 główne czynniki. Po pierwsze, nasze rygorystyczne kryteria włączenia ograniczyły liczbę badań, a co za tym idzie – liczbę uwzględnionych niemowląt. Po drugie, badania obejmowały okres 30 lat, w ciągu których nastąpił znaczny postęp w opiece nad chorymi niemowlętami oraz w stosowanych definicjach chorób płuc, co ograniczyło naszą zdolność do uzyskania miarodajnych wyników. Wreszcie, w 5 spośród 6 badań zastosowano azytromycynę, a w 1 badaniu erytromycynę, więc nie możemy stwierdzić, czy wyniki mają zastosowanie do innych makrolidów.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejsze dane naukowe są aktualne do czerwca 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Ukierunkowane strategie wdrażania (działania opracowane, aby rozwiązać problemy, które wystąpią, gdy pracownicy ochrony zdrowia próbują wdrożyć nową praktykę lub zalecenie) prawdopodobnie przynoszą nieznaczną poprawę w kwestii stosowania się pracowników do wytycznych praktyki klinicznej.

• Istnieje niewiele badań, w których sprawdzono skuteczność ukierunkowanych strategii w krajach o niskich i średnich dochodach.

• W przyszłych badaniach należałoby się skupić na tym, jak i dlaczego działają strategie ukierunkowane, a także dla kogo i w jakich sytuacjach mogą być one przydatne. Należałoby też zbadać bardziej szczegółowo wpływ stosowania takich strategii w krajach o niskich i średnich dochodach.

Czym są ukierunkowane strategie wdrażania?

Pracowników ochrony zdrowia zachęca się do wdrażania wytycznych praktyki klinicznej w celu zapewnienia jak najlepszej opieki medycznej. Na co dzień jednak pracownicy ochrony zdrowia doświadczają wielu przeszkód, które utrudniają im stosowanie się do tych zaleceń. Możliwe przeszkody to np. brak czasu, ograniczona liczba pracowników, ograniczony dostęp do wyposażenia, niejasne instrukcje lub przekonania na temat wytycznych praktyki klinicznej – wszystko to może utrudniać wprowadzenie zmian. Ukierunkowane strategie wdrażania to zestawy działań dobranych w celu sprostania konkretnym wyzwaniom, z którymi mierzą się pracownicy ochrony zdrowia w danych placówkach. Celem tych strategii jest ułatwienie im konsekwentnego stosowania się do wytycznych w perspektywie długoterminowej. Na przykład, jeśli w przychodni przyjmującej wielu pacjentów jakaś wytyczna dla personelu pielęgniarskiego jest za długa, żeby dało się z niej skorzystać w trakcie krótkiej wizyty, strategia ukierunkowana mogłaby mieć formę graficznego streszczenia lub powiadomień elektronicznych przypominających o odpowiednich działaniach. Strategią nieukierunkowaną mogłoby zaś być po prostu przekazanie pełnych wytycznych w formie w żaden sposób niedostosowanej do konkretnych wyzwań personelu pielęgniarskiego.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy się dowiedzieć, czy ukierunkowane strategie sprawdzają się lepiej od nieukierunkowanych albo od niestosowania strategii w kontekście pomagania pracownikom ochrony zdrowia w przestrzeganiu wytycznych klinicznych. Obserwowaliśmy zmiany w działaniach pracowników ochrony zdrowia, na przykład czy przepisywali oni odpowiednie leki lub zapewniali opiekę zgodną z wytycznymi.

Co zrobiliśmy?

Wyszukaliśmy badania, w których ukierunkowane strategie porównywano z nieukierunkowanymi strategiami lub z niestosowaniem strategii. Podsumowaliśmy wyniki badań i oceniliśmy, na ile możemy mieć zaufanie do ich wyników, biorąc pod uwagę jakość danego badania i sposób jego przeprowadzenia.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 79 badań, które dotyczyły sprawdzenia ukierunkowanych strategii w placówkach ochrony zdrowia. Większość badań przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach, na przykład w Stanach Zjednoczonych (19 badań) i w Niderlandach (13 badań). Jedynie 8 badań przeprowadzono w krajach o niskich dochodach. Badania przeprowadzono w wielu różnych placówkach, takich jak apteki, gabinety lekarskie, domy opieki, a także placówki świadczące całodobową lub ambulatoryjną opiekę zdrowotną. Pracownicy ochrony zdrowia również byli zróżnicowani. Badano: w 47 badaniach – grupy mieszane, w 22 badaniach – lekarzy, w 5 badaniach – personel pielęgniarski, w 1 badaniu – farmaceutów oraz w 4 badaniach – kategorię oznaczoną jako „pozostali”.

Większość ukierunkowanych strategii uwzględniało kilka działań. Najczęściej strategie obejmowały zapewnianie materiałów edukacyjnych lekarzom i personelowi pielęgniarskiemu, przeprowadzanie sesji szkoleniowych lub spotkań edukacyjnych oraz przekazywanie informacji zwrotnej pracownikom ochrony zdrowia na temat ich działań. Wybrane strategie miały na celu poradzenie sobie z najczęściej występującymi przeszkodami zidentyfikowanymi w badaniach. Były to między innymi: czynniki leżące po stronie pracowników (np. znajomość wytycznych), aspekty konkretnej placówki, w której wdrażane były dane działania (zasoby lub strategie motywacyjne mające na celu wdrożenie najbardziej skutecznych praktyk) oraz błędy w komunikacji między członkami zespołów medycznych (np. z powodu braku regularnych spotkań zespołów).

Podsumowując, w porównaniu do strategii nieukierunkowanych, strategie ukierunkowane zapewniają nieznaczną poprawę w kwestii stosowania się pracowników ochrony zdrowia do wytycznych praktyki klinicznej. W świetle danych podobne efekty uzyskano w badaniach, w których strategie ukierunkowane porównywano z niestosowaniem strategii.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy umiarkowane zaufanie do przedstawionych danych. W badaniach użyto różnych metod, aby ocenić wpływ ukierunkowanych strategii na praktyki pracowników ochrony zdrowia. Ponadto w badaniach użyto różnych sposobów ukierunkowywania strategii. Różnice te sprawiają, że trudno stwierdzić, które sposoby ukierunkowywania są najbardziej skuteczne lub w jakich okolicznościach takie strategie działają najlepiej. Większość badań przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach, więc nie możemy ocenić, w jakim stopniu wyniki te mają zastosowanie w krajach o niskich dochodach.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Jest to aktualizacja poprzedniego przeglądu. Dane naukowe są aktualne do 5 marca 2024 r.

Najważniejsze informacje

• Noworodki, którym podaje się roztwór sacharozy (wodę z cukrem) podczas zabiegów z użyciem igły prawdopodobnie odczuwają mniejszy ból w trakcie zabiegu i tuż po nim, niż noworodki, którym podaje się wodę, standardowe środki dające ukojenie lub nie podaje się nic.

• Wygląda na to, że roztwór sacharozy zmniejsza natężenie bólu skuteczniej niż smoczki. Nie posiadamy wiarygodnych danych naukowych porównujących skuteczność roztworu sacharozy z kontaktem skóra do skóry.

• W żadnych badaniach nie odnotowano szkodliwych skutków ubocznych takich jak krztuszenie się czy bezdech (chwilowe zatrzymanie oddychania).

Czym jest analgezja (uśmierzenie bólu) sacharozą?

Sacharoza to inaczej cukier stołowy. Po zmieszaniu z wodą można ją podawać w małych ilościach noworodkom w celu uśmierzenia bólu. Roztwór sacharozy umieszcza się na języku dziecka na około 2 minuty przed i/lub bezpośrednio przed wbiciem igły w żyłę w celu pobrania krwi lub podania leku.

Dlaczego uśmierzenie bólu u noworodków przebywających w szpitalu jest ważne?

Wcześniaki (tj. dzieci urodzone przed terminem) i dzieci urodzone o czasie (tj. w terminie) przebywające w szpitalu poddawane są wielu bolesnym zabiegom, które mają na celu podanie leków i rozpoznanie problemów zdrowotnych. Ból u noworodków może mieć różne skutki. Może przyczyniać się do słabego wzrostu i wpływać na rozwój mózgu. Dlatego tak ważne jest, żeby na tyle na ile to możliwe łagodzić ból u noworodków, aby dzieci mogły się zdrowo rozwijać.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić skuteczność sacharozy w uśmierzaniu bólu w trakcie zabiegów z użyciem igły i tuż po nich. Chcieliśmy sprawdzić skuteczność sacharozy w porównaniu z innymi metodami uśmierzania bólu, takimi jak ssanie smoczka, karmienie piersią czy trzymanie dziecka blisko skóry matki lub ojca (kontakt skóra do skóry). Chcieliśmy się także dowiedzieć, czy sacharoza powoduje negatywne skutki.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których analizowano działanie przeciwbólowe sacharozy w porównaniu z innymi metodami łagodzącymi ból (np. karmieniem piersią, ssaniem smoczków, tuleniem). Podsumowaliśmy wyniki i oceniliśmy wiarygodność danych naukowych w oparciu o czynniki takie jak liczba noworodków uczestniczących w badaniu oraz jakość zastosowanych metod.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 29 badań, które objęły 2764 noworodki. Noworodkom podawano sacharozę w różnych dawkach i w różny sposób. Badania przeprowadzono na całym świecie. Większość z nich w Azji, kilka w Europie, w Ameryce Północnej i Południowej. Wszystkie badania opierały się na losowym doborze noworodków, które przydzielano do jednej z 2 lub więcej grup badanych. Jest to najlepszy sposób zapewnienia, że grupy uczestników są podobne, a sami badacze i uczestnicy nie wiedzą do jakiej grupy należą. Żadne z badań nie było finansowane przez przemysł farmaceutyczny.

Najważniejsze wyniki

• Sacharoza prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu u noworodków w trakcie wkłucia igły i tuż po nim (30 sekund do 1 minuty) w porównaniu do sytuacji, w której nie stosuje się żadnych środków łagodzących ból (np. stosuje się tylko wodę).

• W porównaniu z kontaktem skóra do skóry sacharoza może mieć niewielki lub żaden wpływ na odczuwanie bólu w trakcie zabiegów.

• W porównaniu z kamienieniem piersią sacharoza prawdopodobnie uśmierza ból przy wkłuwaniu igły.

• W porównaniu z samym ssaniem smoczka, sacharoza (z jednoczesnym ssaniem smoczka) prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu w trakcie wkłucia igły i tuż po nim (30 sekund do 2 minut).

W żadnym badaniu nie odnotowano szkodliwych skutków w analizowanych przez nas porównaniach.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Sacharoza w porównaniu z niestosowaniem interwencji lub podaniem wody

W porównaniu z niestosowaniem interwencji, jesteśmy umiarkowanie pewni, że sacharoza prawdopodobnie zmniejsza natężenie bólu. Jednak możliwe, że uczestnicy badania wiedzieli, czy dzieci dostają sacharozę, a badania obejmowały małą liczbę noworodków.

Sacharoza w porównaniu z kontaktem skóra do skóry

Nie jesteśmy pewni, czy sacharoza łagodzi ból skuteczniej niż kontakt skóra do skóry, ponieważ w 2 badaniach odnotowano bardzo różne wyniki. Dalsze badania prawdopodobnie zmienią te wyniki.

Sacharoza w porównaniu z karmieniem piersią

Jesteśmy umiarkowanie pewni, że sacharoza prawdopodobnie uśmierza ból skuteczniej niż karmienie piersią. Jednak nie podano szczegółów, w jaki sposób przeprowadzono to badanie.

Sacharoza w porównaniu ze ssaniem smoczka

Jesteśmy w miarę pewni, że podanie sacharozy połączone ze ssaniem smoczka prawdopodobnie łagodzi ból skuteczniej niż samo ssanie smoczka. Badania różniły się sposobem podawania sacharozy, w tym jej ilością, metodą podania oraz czy podano ją ze smoczkiem czy bez niego.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne do lipca 2024 r.

Najważniejsze informacje

• Ze względu na ograniczoną ilość danych naukowych nie jest jasne, czy stosowanie systemów wspomagających wątrobę wraz ze standardowym leczeniem jest bardziej skuteczne w leczeniu ostrej niewydolności wątroby (gwałtownej utraty funkcji wątroby) niż samo standardowe leczenie. Na ten moment nie można sformułować jednoznacznych wniosków.

• W związku z niepewnymi danymi naukowymi nie wiemy, czy stosowanie systemów wspomagania wątroby (urządzeń terapeutycznych) może podwyższyć lub obniżyć: ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny w ciągu 28 dni lub do momentu zakończenia badania, liczbę ciężkich efektów niepożądanych, potrzebę przeszczepu wątroby, ryzyko wystąpienia encefalopatii wątrobowej (dysfunkcji mózgu w wyniku niewydolności wątroby) lub liczbę zdarzeń niewydolności wielonarządowej po maksymalnym okresie obserwacji pacjenta.

• Żadne z badań nie raportowało samopoczucia pacjentów.

Czym jest ostra niewydolność wątroby?

Ostra niewydolność wątroby jest chorobą zagrażającą życiu. U osób cierpiących na tę chorobę występuje poważne uszkodzenie wątroby, zmniejszona zdolność wątroby do produkcji białek (odpowiedzialnych na przykład za krzepnięcie krwi, utrzymanie równowagi płynów i produkcję glukozy) oraz encefalopatia wątrobowa (zaburzenia stanu psychicznego). Ostra niewydolność wątroby jest często spowodowana infekcją wirusową, przedawkowaniem leków lub nadmiernym spożywaniem alkoholu.

Jakie leczenie stosuje się przy ostrej niewydolności wątroby?

Leczenie zależne jest od przyczyn choroby. Poza standardowymi metodami leczenia lekarze stosują systemy wspomagania wątroby. Służą one do oczyszczania krwi pacjenta z leków lub innych szkodliwych substancji do momentu, kiedy wątroba znowu zacznie działać prawidłowo albo możliwy będzie przeszczep nowej wątroby. Systemy wspomagania wątroby dzielą się na dwa rodzaje: systemy sztuczne (określane również jako urządzenia niebiologiczne lub techniki niewykorzystujące żywych komórek) i systemy biosztuczne (określane również jako biologiczne urządzenia wspomagania wątroby).

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Ponieważ systemy wspomagania wątroby są stosowane pomimo sprzecznych wyników badań i rekomendacji klinicznych, chcieliśmy się dowiedzieć, czy którekolwiek systemy wspomagania wątroby mogą obniżyć: ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny w ciągu 28 dni lub do momentu zakończenia badania, liczbę ciężkich efektów niepożądanych, potrzebę przeszczepu wątroby, ryzyko wystąpienia encefalopatii wątrobowej, liczbę zdarzeń niewydolności wielonarządowej i liczbę łagodnych skutków niepożądanych u osób dorosłych cierpiących na ostrą niewydolność wątroby.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań klinicznych, w których losowo przydzielano osoby chore na ostrą niewydolność wątroby do samego leczenia standardowego lub do leczenia standardowego wraz z systemami wspomagania wątroby. Na koniec podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasz poziom zaufania względem danych naukowych w oparciu o takie czynniki jak metodologia badań i ich wielkość.

Czego się dowiedzieliśmy?

Zidentyfikowaliśmy 11 badań. Badania te zostały przeprowadzone przed 2019 rokiem i różniły się pod względem wielkości, jakości i wyników. Wszyscy uczestnicy cierpieli na ostrą niewydolność wątroby z różnych przyczyn, głównie z powodu zatrucia lekami, wirusowego zapalenia wątroby, spożywania alkoholu lub z przyczyn nieokreślonych. Diagnozy ostrej niewydolności wątroby różniły się w zależności od kraju i roku diagnozy. Badania obejmowały głównie osoby dorosłe, ale uwzględniono również kilkoro dzieci. Zakres wieku wynosił od 10 do 69 lat. Uczestnicy byli przyjmowani na oddział intensywnej opieki medycznej, gdy byli ciężko chorzy i prawie wszyscy z nich potrzebowali przeszczepu wątroby. Przeanalizowaliśmy wyniki badań po ich zakończeniu.

Nie możemy być pewni, czy systemy wspomagania wątroby mogą mieć jakikolwiek wpływ na ryzyko zgonu w ciągu 28 dni (9 badań i 539 uczestników) lub w ciągu roku (11 badań i 681 uczestników), na liczbę ciężkich efektów niepożądanych (11 badań i 681 uczestników) oraz na potrzebę przeszczepu wątroby (5 badań i 519 uczestników). Żadne z badań nie uwzględniło jako wyniku samopoczucia pacjentów związanego z ich stanem zdrowia. Bardzo niepewne są dane naukowe dotyczące wpływu systemów wspomagania wątroby na wystąpienie encefalopatii wątrobowej (2 badania i 34 uczestników). Systemy wspomagania wątroby mogą przynosić niewielką lub żadną różnicę w liczbie przypadków niewydolności wielonarządowej (6 badań i 501 uczestników), jednak również w tym przypadku dane naukowe są bardzo niepewne. Zaledwie jedno badanie przedstawiło wyniki dotyczące łagodnych efektów niepożądanych. Cztery badania były całkowicie lub częściowo sponsorowane przez przemysł farmaceutyczny, pięć badań nie posiadało dofinansowania, a w dwóch badaniach nie zawarto informacji o źródłach finansowania.

Nie znaleźliśmy badań, które trwają obecnie.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Dwa z 11 omawianych badań zostały opublikowane wyłącznie w krótkiej formie, a nie jako pełne artykuły naukowe. Dotarliśmy do badań opublikowanych w okresie od 1973 do 2019 roku. W badaniach tych uwzględniono różne rodzaje systemów wspomagania wątroby. Większość badań była niewielka oraz przeprowadzona w jednym ośrodku.

Nie mamy zaufania do tych danych, ponieważ we wszystkich badaniach stwierdzono nieprawidłowości w zakresie projektu badawczego. Co więcej, liczba badanych osób nie była wystarczająca, aby być pewnym wyników. Większość systemów wspomagania wątroby stosowanych w badaniach została wyprodukowana przez niewielkich producentów i była sprzedawana przez krótki czas. Na ten moment żadne systemy biosztuczne nie są dostępne na rynku.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Data ostatniego wyszukiwania: 10 lipca 2025 r.

Najważniejsze informacje

• Brakuje danych naukowych, które pozwoliłyby na opracowanie wytycznych dotyczących leczenia antybiotykami zakażeń prątkami niegruźliczymi u chorych na mukowiscydozę.

• Zanim będziemy mogli dokonać rzetelnego porównania różnych metod leczenia antybiotykami, konieczne jest przeprowadzenie szerszych i bardziej ujednoliconych badań, uwzględniających zarówno objawy kliniczne, jak również wyniki badań laboratoryjnych.

Co to jest mukowiscydoza?

Mukowiscydoza jest chorobą genetyczną (występującą wtedy, gdy oboje rodzice przekażą swoim dzieciom wywołujący ją gen). Osoby cierpiące na mukowiscydozę mają trudności z usuwaniem lepkiego śluzu z różnych narządów w organizmie, co powoduje problemy zdrowotne. Trudności z usuwaniem śluzu z płuc mogą prowadzić do zakażeń. Z czasem zakażenia te prowadzą do postępującej choroby płuc (która z upływem czasu nasila się z powodu włóknienia płuc), powodując pogorszenie ich funkcjonowania (zmniejszenie ich wydolności). Zakażenia mogą prowadzić do śmierci. Skuteczne leczenie zakażeń za pomocą antybiotyków może spowolnić rozwój choroby płuc, a tym samym wydłużyć przewidywaną długość życia.

Czym są prątki niegruźlicze?

Prątki niegruźlicze to bakterie powszechnie występujące w środowisku. Wywołują one zakażenia płuc u osób cierpiących na mukowiscydozę, powodując nasilenie jej objawów. Istnieje kilka rodzajów prątków niegruźliczych. Antybiotyki mogą zwalczać prątki niegruźlicze i poprawiać funkcjonowanie płuc, ale mogą też powodować nieprzyjemne objawy (np. mdłości, wymioty, biegunkę, brak apetytu). Leczenie często jest długotrwałe.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Aktualne wytyczne dotyczące leczenia antybiotykami chorób płuc wywołanych przez prątki niegruźlicze nie opierają się na danych dotyczących wyłącznie chorych na mukowiscydozę. Chcieliśmy sprawdzić, które antybiotyki są najskuteczniejsze w leczeniu tej grupy osób.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których leczenie antybiotykami porównywano z leczeniem bez ich użycia oraz z różnymi terapiami antybiotykowymi u osób w każdym wieku, które cierpią na mukowiscydozę i są zakażone prątkami niegruźliczymi.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy jedno małe badanie z 2003 roku, obejmujące zaledwie 11 chorych na mukowiscydozę w wieku od 10 do 36 lat i opisujące sposób leczenia zakażeń wywołanych przez prątki niegruźlicze. Wszyscy cierpieli na takie zakażenie już od dłuższego czasu . Pacjenci otrzymywali różne antybiotyki w zależności od rodzaju prątków niegruźliczych, które u nich wykryto.

W badaniu stwierdzono, że u 10 spośród 11 osób doszło do wyleczenia zakażenia wywołanego przez prątki niegruźlicze. Co najmniej jedno działanie niepożądane zgłosiło 5 osób; 3 osoby zgłosiły nadwrażliwość na światło w okresie przyjmowania antybiotyku o nazwie cyprofloksacyna. Natomiast każde z poniższych zdarzeń odnotowano jednokrotnie: zaburzenie słuchu, drgawki, zaburzenia neurologiczne (np. ból, drętwienie i osłabienie) oraz toczeń rumieniowaty układowy (choroba, w której organizm atakuje własne tkanki). Nie zaobserwowano jednoznacznego wpływu na funkcjonowanie płuc: wartość jednego z mierzonych parametrów zwiększyła u 6 osób, zmniejszyła się u 4 osób, a u 1 osoby pozostała bez zmian. W przypadku zastosowania innego parametru, czynność płuc poprawiła się u 8 osób, a u 3 uległa pogorszeniu. W wyniku postępu mukowiscydozy 2 osoby zmarły po 2 latach od zakończenia leczenia zakażenia wywołanego przez prątki niegruźlicze. Kolejna osoba zmarła z powodu krwawienia z przewodu pokarmowego i problemów z nerkami po 8 latach od przeszczepienia płuc (operacji polegającej na zastąpieniu chorych płuc zdrowymi narządami pochodzącymi od innej osoby). Zakażenie płuc ustąpiło, nie było nawrotów aż do zgonu badanej osoby. 8 osób przybrało na wadze, a 3 schudły. Badacze podali również wskaźnik masy ciała (BMI; miarę zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie) u 3 osób. Wartości nieznacznie zmniejszyły u 2 osób, a u 1 osoby nieznacznie się zwiększyły.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Biorąc pod uwagę jakość badania, jego metodologię oraz dostępne dane naukowe, nie mamy pewności co do wpływu poszczególnych antybiotyków na zakażenia płuc, ich funkcjonowanie oraz działania niepożądane.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Ostatni przegląd przeprowadzono 14 października 2024 roku.

Pytanie badawcze

Celem tego przeglądu było ustalenie, czy interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych poprawiają stosowanie środków antykoncepcyjnych.

Najważniejsze informacje

Interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych mają pozytywny wpływ na stosowanie i regularne korzystanie ze środków antykoncepcyjnych.

Komunikaty interaktywne są skuteczniejsze w poprawie regularności stosowania środków antykoncepcyjnych niż jednokierunkowe wiadomości tekstowe.

Jakość danych naukowych w przedstawianym przeglądzie jest umiarkowana.

Dlaczego jest to tak ważna kwestia?

Wykazano, że komunikaty dotyczące zdrowia oraz interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych przyczyniają się do poprawy stanu zdrowia i pozytywnych zmian w zachowaniu. Jednak nie wiadomo, czy komunikaty wysyłane na telefon mają wpływ na kwestie związane ze zdrowiem reprodukcyjnym, takie jak stosowanie środków antykoncepcyjnych.

Zapobieganie ciążom przynosi znaczne korzyści dla zdrowia kobiet i dzieci. Pomimo tego znaczna liczba kobiet na całym świecie nie stosuje środków antykoncepcyjnych, mimo że pragną uniknąć zajścia w ciążę.

Gwałtowne zwiększenie popularności telefonów komórkowych w ostatnich latach spowodowało większe zainteresowanie świadczeniem usług zdrowotnych za ich pośrednictwem, co daje możliwość zapewnienia wsparcia bezpośrednio w miejscu, w którym znajduje się dana osoba, w dowolnym momencie, gdy jest to potrzebne, a także dotarcia do grup społecznych o ograniczonym dostępie do usług.

Jak zidentyfikowaliśmy i oceniliśmy dane naukowe?

Przeszukaliśmy medyczne bazy danych pod kątem badań, w których oceniano wykorzystanie interwencji prowadzonych przy użyciu telefonów komórkowych oraz ich wpływ na stosowanie środków antykoncepcyjnych. Znaleźliśmy 23 badania z udziałem 12 793 kobiet, przeprowadzone w 11 krajach, zarówno w środowiskach o wysokich (11 badań), jak i o niskich dochodach (12 badań). W badaniach tych standardową opiekę porównano z interwencjami prowadzonymi za pośrednictwem telefonu komórkowego, takimi jak przypomnienia w formie jednokierunkowych wiadomości tekstowych, wiadomości interaktywne (wymagające odpowiedzi od klientów), wiadomości głosowe lub aplikacje mobilne.

Czego się dowiedzieliśmy?

Wyniki poszczególnych badań były zróżnicowane. Jednakże po ich zebraniu stwierdziliśmy, że stosowanie interwencji realizowanych za pośrednictwem telefonów komórkowych ma pozytywny wpływ na zwiększenie stosowania środków antykoncepcyjnych.

Nie odnotowano różnic w liczbie nieplanowanych ciąż między grupami korzystającymi z aplikacji mobilnych a tymi, które z nich nie korzystały.

Wydaje się, że stosowanie interaktywnych metod z wykorzystaniem aplikacji mobilnych jest skuteczniejsze w poprawie regularności przyjmowania środków antykoncepcyjnych niż jednokierunkowe interwencje za pośrednictwem telefonów. Nie ma wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa ani negatywnych skutków używania aplikacji mobilnych mających na celu poprawę stosowania środków antykoncepcyjnych.

Dlatego kolejne badania naukowe mogą mieć znaczny wpływ na pewność wyników.

Co to oznacza?

Wydaje się, że interwencje realizowane za pośrednictwem telefonów komórkowych mają pozytywny wpływ na zwiększenie regularności przyjmowania środków antykoncepcyjnych. Nasza analiza była ograniczona z powodu jakości znalezionych danych naukowych, co utrudnia wyciągnięcie konkretniejszych wniosków. Potrzebne są dalsze badania wysokiej jakości w dziedzinie antykoncepcji i komunikatów dotyczących zdrowia.

Jak aktualne są przedstawione dane naukowe?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją naszego poprzedniego przeglądu. Dane naukowe są aktualne do sierpnia 2022 roku.

Kluczowe informacje

• Dożylne podanie immunoglobulin – preparatu uzyskiwanego z pobieranych od dawców przeciwciał – może nieznacznie złagodzić objawy i poprawić zdolność do wykonywania codziennych czynności u osób cierpiących na miastenię. Jest to choroba, w której układ odpornościowy, czyli mechanizm obronny organizmu, atakuje połączenia między nerwami a mięśniami, powodując osłabienie. Jednak efekty te mogą być na tyle znikome, że nie będą odczuwalne przez pacjentów.

• W porównaniu z plazmaferezą – zabiegiem polegającym na usuwaniu szkodliwych przeciwciał z krwi (inaczej nazywanym wymianą osocza) – dożylne podanie immunoglobulin może być mniej skuteczne w łagodzeniu objawów oraz może wydłużyć pobyt pacjenta w szpitalu, ale nie jesteśmy pewni tych wyników.

• Dożylne podanie immunoglobulin prawdopodobnie powoduje ból głowy u nawet ⅓ pacjentów i może prowadzić do rozpadu czerwonych krwinek, choć nie jest jasne, czy ma to istotny wpływ na stan zdrowia pacjentów.

• W przypadku wielu wyników nie mamy wystarczającej pewności co do dostępnych danych naukowych ze względu na ograniczoną liczbę badań oraz ich niską jakość, co wskazuje na potrzebę przeprowadzenia dalszych, dobrze zaplanowanych badań.

Czym jest miastenia?

Miastenia jest rzadkim schorzeniem, w którym układ odpornościowy atakuje połączenia nerwowo-mięśniowe, prowadząc do osłabienia mięśni. Zwykle atakuje mięśnie odpowiedzialne za ruch gałek ocznych, mimikę twarzy oraz połykanie, co może obniżyć jakość życia, a w niektórych przypadkach może nawet zwiększać ryzyko zgonu.

Jak leczy się miastenię?

Leczenie miastenii dostosowuje się do indywidualnych potrzeb i często rozpoczyna od podania leków, które pomagają nerwom skuteczniej przekazywać sygnały do mięśni. Inne metody leczenia mogą obejmować stosowanie leków, które zmniejszają aktywność układu odpornościowego, ukierunkowane terapie immunologiczne, chirurgiczne usunięcie grasicy, wymianę osocza lub podawanie immunoglobulin.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy podawanie immunoglobulin dożylnie lub podskórnie przynosi większe korzyści niż inne metody leczenia, takie jak plazmafereza, glikokortykosteroidy albo placebo (leczenie pozorowane), w zakresie łagodzenia objawów choroby ocenianych przez lekarza oraz poprawy zdolności pacjentów do wykonywania codziennych czynności. Zbadaliśmy również, czy podawanie immunoglobulin wpływa na długość pobytu w szpitalu, prowadzi do hospitalizacji związanych z miastenią i powoduje określone niepożądane skutki związane z leczeniem, takie jak hipotensja (obniżone ciśnienie tętnicze), ból głowy lub rozpad czerwonych krwinek.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań porównujących podawanie immunoglobulin z innymi metodami leczenia u osób, u których objawy utrzymywały się pomimo stosowania innych terapii, uwzględniając wyłącznie te badania, w których uczestnicy zostali losowo przydzieleni do grup leczenia.

Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych naukowych w oparciu o takie czynniki, jak metody badawcze i wielkość próby.

Czego się dowiedzieliśmy?

W obecnym przeglądzie uwzględniliśmy 12 badań obejmujących 515 osób, które przeprowadzono w Europie, Ameryce Północnej i Azji w latach 1997–2025. We wszystkich badaniach oceniano dożylne podawanie immunoglobulin, a w żadnym badaniu nie oceniano ich podania podskórnego.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z placebo: dożylne podanie immunoglobulin może nieznacznie złagodzić objawy oceniane przez lekarza oraz poprawić zgłaszaną przez pacjentów zdolność do wykonywania codziennych czynności przez okres do 6 miesięcy, choć efekty te mogą nie być na tyle znaczące, by miały istotne znaczenie dla pacjentów; mamy jednak małe zaufanie do tych wyników. Jesteśmy umiarkowanie pewni, że dożylne podanie immunoglobulin prawdopodobnie wywołuje ból głowy u nawet ⅓ pacjentów. Lek ten może powodować rozpad czerwonych krwinek, choć nie jest jasne, czy miałoby to rzeczywisty wpływ na stan zdrowia pacjentów, a nasze zaufanie co do tych danych jest małe. Dożylne podanie immunoglobulin może nie wpływać na długość pobytu w szpitalu, ale nie mamy zaufania do danych potwierdzających tę tezę. Być może nie prowadzi to również do zwiększenia liczby hospitalizacji związanych z miastenią, ale i w tym przypadku nasze zaufanie jest ograniczone.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z wymianą osocza (plazmaferezą): Dożylne podanie immunoglobulin może być mniej skuteczne niż plazmafereza w łagodzeniu objawów ocenianych przez lekarza, ale obie metody leczenia mogą w podobnym stopniu poprawiać zgłaszaną przez pacjentów zdolność do wykonywania codziennych czynności w ciągu pierwszych 2 tygodni. Nie jesteśmy jednak przekonani co do wiarygodności danych naukowych potwierdzających te wyniki. Dożylne podawanie immunoglobulin może również wiązać się z dłuższym pobytem w szpitalu niż stosowanie plazmaferezy, jednak mamy małe zaufanie do tych danych naukowych. Te dwie metody leczenia mogą nie różnić się pod względem działań niepożądanych, jednak ponownie nie jesteśmy pewni tych danych.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z glikokortykosteroidami: obie metody leczenia mogą nie różnić się pod względem poprawy w zakresie nasilenia objawów ocenianych przez lekarza w ciągu pierwszych 2 tygodni, jednak nie mamy pewności co do jakości danych. Nie było dostępnych danych naukowych dotyczących innych wyników.

• Dożylne podanie immunoglobulin w porównaniu z ich podskórnym podaniem: w żadnym badaniu nie oceniano podskórnego stosowania immunoglobuliny ani nie porównywano jej z podawaniem dożylnym lub z innymi metodami leczenia.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych było ograniczone ze względu na niewystarczającą ilość danych, wątpliwości dotyczące sposobu przydzielania pacjentów do poszczególnych grup leczenia oraz fakt, że wiele wyników raportowano tylko w jednym badaniu. Brakowało danych naukowych dotyczących podskórnego podawania immunoglobulin lub jego porównania z dożylnym podaniem immunoglobulin lub plazmaferezą. Nie znaleźliśmy również żadnych przydatnych danych dotyczących wielu wyników, które planowaliśmy ocenić.

Jak aktualne są powyższe dane?

Przegląd jest aktualny do września 2024 r.

Kluczowe informacje

· W porównaniu ze standardową opieką (tj. bez specyficznych działań) zapewnienie osobom cierpiącym na otępienie sesji terapii opartej na muzyce prawdopodobnie łagodzi objawy depresji i może przyczynić się do zmniejszenia ogólnych trudności behawioralnych.

· W porównaniu z innymi formami terapii, terapia z wykorzystaniem muzyki może wpływać pozytywnie na zachowania społeczne, ale nie mamy pewności, czy zmniejsza nasilenie lęku.

· Efekty te mogą nie utrzymywać się po zakończeniu leczenia.

· Nie ma dowodów na to, że terapia muzyką wpływa na dobrostan emocjonalny, poziom pobudzenia lub funkcje poznawcze (np. myślenie i zapamiętywanie) osób cierpiących na otępienie, chociaż nie ma co do tego pewności.

· Istnieje wątpliwość co do danych naukowych dotyczących efektów długoterminowych, przy czym w badaniach nie obserwowano żadnych długoterminowych skutków.

· Działania niepożądane (niepożądane skutki uboczne) mogą występować rzadko, jednak badania były niespójne w raportowaniu tych wyników, więc potrzebujemy więcej danych, zanim będziemy mogli wyciągnąć wiarygodne wnioski.

Dlaczego warto oferować terapię opartą na muzyce osobom z otępieniem?

Osoby cierpiące na otępienie stopniowo doświadczają coraz większych trudności z myśleniem i wykonywaniem codziennych czynności. Otępienie często wiąże się z problemami emocjonalnymi i zaburzeniami zachowania oraz może prowadzić do obniżenia jakości życia pacjenta. W późniejszych stadiach otępienia komunikacja werbalna może być dla osób dotkniętych tą chorobą utrudniona, ale nawet jeśli nie są już w stanie mówić, nadal mogą nucić lub grać w rytm muzyki. Terapia muzyką może być zatem szczególnie odpowiednia dla osób z otępieniem, aby poprawić ich jakość życia.

Kto prowadzi terapię muzyką?

Muzykoterapeuci są certyfikowani do pracy z pojedynczymi osobami lub grupami ludzi, wykorzystując muzykę do zaspokojenia ich potrzeb fizycznych, psychologicznych i społecznych. Inni specjaliści mogą również zostać przeszkoleni w zakresie stosowania podobnych terapii.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy dowiedzieć się, czy w przypadku osób z otępieniem terapia oparta na muzyce działa lepiej niż standardowa opieka lub inne formy aktywności, takie jak malowanie. Interesowało nas, czy terapia zmieniła poniższe wyniki pod koniec leczenia:

· dobrostan emocjonalny, w tym jakość życia;

· nasilenie objawów depresji i lęku;

· pobudzenie lub agresja oraz ogólne problemy behawioralne;

· zachowania społeczne; oraz

· funkcje poznawcze (np. myślenie i zapamiętywanie).

Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy po zakończeniu terapii wystąpiły jakiekolwiek długoterminowe lub niepożądane skutki.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których osoby z otępieniem przydzielano losowo do grupy otrzymującej terapię muzyką (co najmniej 5 sesji) albo do grupy porównawczej, w której nie prowadzono żadnych aktywności lub prowadzono jej inne formy. Połączyliśmy wyniki badań, aby jak najdokładniej oszacować efekty terapii opartej na muzyce. Oceniliśmy również nasze zaufanie do ustaleń.

Co znaleźliśmy?

Znaleźliśmy 30 badań przeprowadzonych w 15 krajach. W badaniach wzięło udział 1720 osób z otępieniem o różnym stopniu zaawansowania. W większości badań uczestnicy mieszkali w domach opieki. Terapię opartą na muzyce dla osób indywidualnych oceniano w 7 badaniach; pozostałe badania obejmowały interwencję grupową. Wykorzystaliśmy wyniki 28 badań obejmujących 1366 osób z otępieniem pod kątem jednego lub większej liczby wyników pod koniec leczenia. Informacji na temat wyników długoterminowych dostarczyło 10 badań.

Główne wynikiPod koniec leczenia

Terapia oparta na muzyce prawdopodobnie łagodzi objawy depresji i może poprawiać ogólne problemy behawioralne w porównaniu ze standardową opieką.

Terapia oparta na muzyce może poprawić zachowania społeczne w porównaniu z innymi formami aktywności. Byliśmy mniej pewni wpływu terapii opartej na muzyce na nasilenie lęku w porównaniu z innymi działaniami.

Dostępne dane naukowe nie wskazują na jakiekolwiek korzyści płynące z terapii muzycznej dla dobrostanu emocjonalnego (w tym jakości życia), pobudzenia i agresji lub funkcji poznawczych, ale dowody te są ograniczone i niepewne.

W ujęciu długoterminowym

W niektórych badaniach wyniki mierzono 4 tygodnie lub dłużej po zakończeniu leczenia. Nie znaleźliśmy żadnych długotrwałych efektów, ale w dłuższej perspektywie czasowej mierzonych wyników było mniej i nie mamy pewności co do tych danych. Dalsze badania mogą mieć znaczący wpływ na naszą wiedzę na temat skutków terapii muzyką dla osób cierpiących na otępienie, dlatego ważne jest, aby kontynuować badania w tym zakresie.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Istniały różnice w jakości badań i sposobie raportowania wyników. We wszystkich badaniach uczestnicy i personel mogli wiedzieć, jakie leczenie otrzymują badani, a w niektórych przypadkach wiedziały o tym również osoby oceniające wyniki. Mogło to wpływać na wyniki. Jeśli chodzi o efekty po zakończeniu terapii opartej na muzyce, jesteśmy umiarkowanie pewni danych naukowych dotyczących korzystnego wpływu na nasilenie objawów depresji w porównaniu ze standardową opieką. Mamy niewielką pewność co do wpływu lub braku wpływu na którykolwiek z pozostałych wyników. Skutki uboczne raportowano rzadko.

Jak aktualne są powyższe dane?

Niniejszy przegląd jest aktualizacją naszego poprzedniego przeglądu. Dodaliśmy 8 nowych badań i doszliśmy do nowych wniosków. Dane naukowe są aktualne na dzień 30 listopada 2023 r.

Najważniejsze informacje

• Dane naukowe dotyczące tego, czy codzienne przyjmowanie kwasu acetylosalicylowego (ASA) może zapobiegać rakowi jelita grubego (RJG), są niejednoznaczne i niepewne; natomiast istnieją dane wyraźnie wskazujące na zwiększone ryzyko krwawienia w mózgu i w obrębie czaszki.

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na liczbę nowych zachorowań na RJG po 5–15 latach obserwacji. Po 15 latach stosowania ASA liczba nowych przypadków RJG może się zmniejszyć, ale nie mamy co do tego pewności.

• Przyjmowanie ASA może nieznacznie zwiększać liczbę zgonów z powodu RJG po 5–10 latach; po ≥15 latach liczba ta może się zmniejszać, jednak nie jesteśmy pewni tego wyniku.

• ASA prawdopodobnie nie wpływa na ogólną liczbę poważnych działań niepożądanych, ale zwiększa ryzyko groźnych krwawień pozaczaszkowych (krwawień poza obrębem czaszki) oraz prawdopodobnie zwiększa ryzyko udaru krwotocznego mózgu (krwawienia w mózgu lub w jego okolicy).

• Potrzebne są dalsze badania, aby lepiej zrozumieć długoterminowe skutki stosowania ASA oraz żeby ustalić, czy inne leki przeciwzapalne mogą zapobiegać wystąpieniu RJG.

Co to jest rak jelita grubego i chemoprewencja?

RJG jest powszechną i poważną chorobą. Czasami jego wystąpienie poprzedza obecność zmian (czyli obszarów nieprawidłowego wzrostu komórek) zwanych gruczolakami jelita grubego. Od wielu lat badacze zajmują się stosowaniem leków w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia RJG i gruczolaków jelita grubego. Takie podejście nazywa się chemoprewencją.

NLPZ to grupa leków, które przyczyniają się do zmniejszenia stanów zapalnych, gorączki i bólu, a także mogą zapobiegać powstawaniu zakrzepów krwi. Przykładami powszechnie stosowanych NLPZ są m.in. ASA czy ibuprofen. Badano je pod kątem zapobiegania nowotworom, ponieważ uważa się, że przewlekły stan zapalny sprzyja rozwojowi guzów.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ocenić, czy stosowanie ASA i innych NLPZ w populacji ogólnej w celu zapobiegania RJG oraz gruczolakowi jelita grubego jest skuteczne lub szkodliwe.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań z randomizacją (RCT), w których stosowanie ASA i innych NLPZ porównywano z niestosowaniem leczenia lub ze stosowaniem innych metod zapobiegania RJG w populacji ogólnej. Tam, gdzie było to możliwe, połączyliśmy wyniki tych badań i oceniliśmy wiarygodność danych, biorąc pod uwagę m.in. wielkość badań oraz jakość użytych w nich metod badawczych.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 10 badań, w których oceniano, czy ASA pomaga zapobiegać wystąpieniu RJG w populacji ogólnej. Badaniami objęto łącznie 124 837 osób. Większość z nich przeprowadzono w Europie i Ameryce Północnej; jedno badanie obejmowało ośrodek w Australii, a dwa duże badania przeprowadzono w Japonii. W siedmiu badaniach oceniano stosowanie małych dawek ASA (75–100 mg dziennie), a w trzech oceniano działanie ASA w większych dawkach.

Nie znaleźliśmy żadnych badań dotyczących wpływu stosowania innych NLPZ na ryzyko rozwoju RJG lub gruczolaka jelita grubego.

Jaki wpływ na wystąpienie raka jelita grubego ma kwas acetylosalicylowy?

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na liczbę nowych przypadków RJG po 5–15 latach badań. Może jednak zmniejszać liczbę nowych przypadków, jeśli przyjmuje się go przez ≥15 lat, ale nie jesteśmy pewni tych wyników.

• Stosowanie ASA może nieznacznie zwiększać liczbę zgonów po 5–10 latach (jedna z hipotez zakłada, że u niektórych osób może przyspieszać wzrost już istniejących zaawansowanych nowotworów). Może również wiązać się z niewielką lub żadną różnicą pod względem śmiertelności z powodu RJG po 10–15 latach obserwacji. Po ≥15 latach obserwacji stosowanie ASA może zmniejszać liczbę zgonów, ale nie jesteśmy pewni tego wyniku.

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na liczbę nowych przypadków gruczolaka jelita grubego w okresie od 5 do 10 lat obserwacji, ale również w tym przypadku nie jesteśmy pewni tych wyników.

Jakie są zagrożenia związane ze stosowaniem kwasu acetylosalicylowego w celu zapobiegania rakowi jelita grubego?

• Stosowanie ASA prawdopodobnie nie wpływa na ogólną liczbę poważnych działań niepożądanych.

• Zwiększa jednak ryzyko poważnych krwotoków pozaczaszkowych (krwawień poza obrębem czaszki).

• Prawdopodobnie zwiększa także ryzyko udaru krwotocznego mózgu (krwawienia w mózgu lub w jego okolicy).

Jak wiarygodne są dane naukowe?

Jesteśmy pewni, że ASA zwiększa ryzyko poważnych krwotoków pozaczaszkowych. Mamy umiarkowaną pewność co do wiarygodności wyników dotyczących liczby nowych przypadków RJG po 5–15 latach, poważnych działań niepożądanych oraz udaru krwotocznego mózgu. Mamy małe lub bardzo małe zaufanie co do wiarygodności pozostałych wniosków.

Na zmniejszenie zaufania do wyników badań miały wpływ trzy główne czynniki.

• Ponadto liczba badań była niewystarczająca, aby mieć pewność co do prezentowanych wyników.

• W niektórych badaniach uczestnicy mogli wiedzieć, jakie leczenie otrzymują, co mogło wpływać na wyniki.

• Nie wszystkie badania dostarczyły informacji dotyczących wszystkich analizowanych zagadnień.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane te opierają się na wyszukiwaniach w medycznych bazach danych przeprowadzonych do marca 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Interwencje, których celem jest promowanie korzystania z programów rehabilitacji kardiologicznej (ang. cardiac rehabilitation, CR) mogą przyczynić się do zwiększenia liczby pacjentów uczestniczących w tych programach.

• Interwencje te prawdopodobnie doprowadzą do niewielkiego zwiększenia frekwencji w programach CR, a pacjenci będą prawdopodobnie bardziej skłonni do ukończenia takiego programu.

• Potrzebnych jest więcej badań wysokiej jakości, aby potwierdzić, które strategie najskuteczniej zwiększają liczbę pacjentów biorących udział w programach CR. Ponieważ większość uczestników stanowili mężczyźni, konieczne są dalsze badania z udziałem kobiet, osób starszych i innych niedostatecznie reprezentowanych grup w celu zapewnienia, że programy CR są skuteczne i dostępne dla wszystkich.

Czym jest rehabilitacja kardiologiczna (CR)?

CR to program terapeutyczny prowadzony przez pracowników ochrony zdrowia, który pomaga pacjentom wrócić do zdrowia i poprawić stan zdrowia serca po zawale, operacji serca lub innych problemach z sercem, w tym niewydolności serca. CR pomaga przyspieszyć powrót do zdrowia, zapobiega przyszłym problemom z sercem i wspiera ogólny stan zdrowia. Jest silnie rekomendowany w przypadku osób cierpiących na powyższe schorzenia serca.

Na czym polega problem?

Pomimo tych korzyści, na całym świecie tylko niewielka liczba kwalifikujących się osób bierze udział w programach CR. Ponadto nawet jeśli pacjenci zapisują się do programu CR, wielu z nich nie angażuje się w pełni lub nie kończy programu.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy interwencje, których celem jest promowanie korzystania z programów CR mogą pomóc większej liczbie osób:

• zapisać się do programu CR,

• uczestniczyć w programie CR oraz

• ukończyć program CR.

Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy te działania mogą wywołać jakieś działania niepożądane.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań, w których oceniano różne metody mające na celu zwiększanie liczby pacjentów korzystających z programów CR. Uwzględniono wyłącznie badania, w których uczestnicy zostali losowo przydzieleni do jednej z 2 lub więcej grup leczenia. Jest to najlepszy sposób zapewnienia, że grupy uczestników są podobne, a sami badacze i uczestnicy nie wiedzą do jakiej grupy należą. Wzięliśmy pod uwagę badania opublikowane we wszystkich językach. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy wiarygodność danych naukowych na podstawie takich kryteriów, jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy łącznie 47 badań (58 porównań), w których wzięło udział 10 803 osoby. Badania uwzględnione w przeglądzie przeprowadzono głównie w Ameryce Północnej i w Europie, a także w innych krajach o wysokim dochodzie. Nie uwzględniono żadnych badań przeprowadzonych w krajach o niskim i średnim dochodzie. Uczestnicy cierpieli na takie schorzenia jak zawał serca, dławica piersiowa czy niewydolność serca, albo przeszli zabiegi, takie jak pomostowanie aortalno-wieńcowe lub wszczepienie stentu. Większość uczestników badań stanowili mężczyźni. W badaniach tych oceniono szeroki wachlarz rozwiązań, takich jak: wcześniejsze rozpoczęcie CR, wykorzystanie narzędzi cyfrowych, oferowanie CR w różnych miejscach (np. w domu), zapewnienie wsparcia ze strony innych pacjentów lub personelu medycznego, dostosowanie programów do potrzeb kobiet oraz stworzenie krótszych lub bardziej elastycznych opcji.

Główne wyniki

W przypadku osób cierpiących na choroby serca działania, których celem jest promowanie korzystania z programów CR:

• może zwiększyć liczbę pacjentów zapisujących się do programów CR (27 badań, 726 osób);

• prawdopodobnie skutkuje niewielkim zwiększeniem frekwencji w programach CR (18 badań, 3024 osoby);

• prawdopodobnie zwiększa szansę na to, że pacjenci ukończą program CR (19 badań, 5432 osoby); oraz

• prawdopodobnie nie zwiększa liczby ciężkich działań niepożądanych (6 badań, 716 osób).

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych wahało się od niskiego do umiarkowanego, ponieważ w uwzględnionych badaniach stosowano różne metody realizacji interwencji mających na celu zwiększenie liczby pacjentów korzystających z CR. Chociaż wyniki są obiecujące, potrzeba więcej badań o wysokiej jakości, aby potwierdzić, które strategie są najskuteczniejsze, zwłaszcza jeśli chodzi o pomoc pacjentom w ukończeniu programów CR. Dostępnych było niewiele informacji na temat kosztów lub efektywności kosztowej (opłacalności) działań promujących korzystanie z programów CR. Konieczne są również dalsze badania w innych grupach, takich jak kobiety, osoby starsze oraz mieszkańcy krajów o niskich i średnich dochodach. To pomoże zapewnić, że programy CR będą użyteczne i dostępne dla wszystkich.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Niniejszy przegląd stanowi aktualizację naszego przeglądu z 2019 roku. Niniejsze dane naukowe są aktualne do marca 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Szacuje się, że brak aktywności fizycznej, w ujęciu globalnym, kosztuje około 53,8 miliarda dolarów amerykańskich rocznie. Ćwiczenia fizyczne to prosty, niedrogi i skuteczny sposób na zmniejszenie ryzyka chorób serca, zwłaszcza u osób, które nie prowadzą aktywnego trybu życia. Jednak wiele osób nie osiąga poziomu aktywności fizycznej zalecanego przez Światową Organizację Zdrowia (WHO).

• Trening interwałowy o wysokiej intensywności (ang. high-intensity interval training, HIIT) prawdopodobnie poprawia wydolność i zmniejsza obwód talii w porównaniu z całkowitym brakiem aktywności, ale nie zaobserwowaliśmy wyraźnych różnic między brakiem ćwiczeń a treningiem HIIT pod względem ciśnienia skurczowego krwi (najwyższej wartości ciśnienia krwi), stosunku obwodu talii do obwodu bioder czy stężenia trójglicerydów we krwi (rodzaju tłuszczów we krwi). HIIT może nieco bardziej poprawiać wydolność w porównaniu z równomiernym wysiłkiem o umiarkowanej intensywności, jednak nie zauważyliśmy wyraźnych różnic między wpływem obu wskazanych typów ćwiczeń na ciśnienie skurczowe krwi, obwód talii, wskaźnik talia-biodra ani poziom trójglicerydów we krwi.

• Nasze wyniki sugerują, że HIIT może być równie skuteczny jak trening o umiarkowanej intensywności w poprawie zdrowia serca i zmniejszeniu ryzyka cukrzycy typu 2. Potrzeba jednak więcej wysokiej jakości badań, by móc sformułować pewniejsze wnioski.

Czym dokładnie jest trening interwałowy o wysokiej intensywności?

Trening interwałowy o wysokiej intensywności (HIIT) to metoda ćwiczeń polegająca na naprzemiennym wykonywaniu serii krótkich, bardzo intensywnych ćwiczeń i okresów odpoczynku.

Czym jest zdrowie kardiometaboliczne?

Zdrowie kardiometaboliczne odnosi się do zdrowia serca, naczyń krwionośnych oraz sposobu, w jaki organizm przetwarza energię z pożywienia. Obejmuje kluczowe wskaźniki, takie jak: ciśnienie krwi, poziom cholesterolu, cukru we krwi i masę ciała. Gdy wartości te pozostają w normie, ryzyko wystąpienia chorób serca, udaru mózgu i cukrzycy typu 2 jest znacznie niższe.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy trening HIIT daje lepsze wyniki pod względem poprawy wskaźników zdrowia kardiometabolicznego u osób nieaktywnych fizycznie w porównaniu z całkowitym brakiem aktywności lub treningiem ciągłym o umiarkowanej intensywności (ang. moderate-intensity continuous training, MICT).

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań naukowych dotyczących wpływu HIIT, w porównaniu z brakiem aktywności lub treningiem MICT, na wskaźniki zdrowia kardiometabolicznego. Uwzględniliśmy badania, które dotyczyły osób nieaktywnych fizycznie, ale poza tym zdrowych. Wyniki badań podsumowaliśmy, i oceniliśmy naszą pewność do odnalezionych danych naukowych uwzględniając kilka aspektów takich jak zastosowane metody badawcze, wielkość grup badawczych oraz kompletność prezentowanych informacji.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 58 badań, w których wzięło udział łącznie 2075 nieaktywnych fizycznie osób dorosłych. Liczebność grup w poszczególnych badaniach wahała się od 14 do 90 osób, a same programy treningowe trwały od 4 do 16 tygodni. W 35 badaniach porównano HIIT z treningiem ciągłym o umiarkowanej intensywności (MICT), w 11 z brakiem ćwiczeń, a w 12 uwzględniono obie interwencje alternatywne.

Najważniejsze wyniki

Trening HIIT może zwiększać wskaźnik pułapu tlenowego VO₂ max w porównaniu z brakiem ćwiczeń – kluczowego wskaźnika wydolności krążeniowo-oddechowej. HIIT przyczynia się również do niewielkiego zmniejszenia obwodu talii. Z drugiej strony, HIIT ma prawdopodobnie niewielki lub żaden wpływ na stosunek obwodu talii do bioder, a także może mieć niewielki lub żaden wpływ na poziom trójglicerydów we krwi. Dane naukowe dotyczące wpływu HIIT na ciśnienie skurczowe (najwyższa wartość ciśnienia tętniczego) są bardzo niepewne.

W porównaniu z MICT, HIIT może nieznacznie poprawić wskaźnik pułapu tlenowego VO₂ max . Między HIIT a MICT może nie być różnic pod względem wpływu na ciśnienie skurczowe i poziom trójglicerydów, a prawdopodobnie nie ma też różnic we wpływie na obwód talii oraz stosunek obwodu talii do obwodu bioder.

W żadnym z badań nie raportowano długoterminowych wyników, takich jak zawały serca, udary mózgu czy zgony.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Mamy niską lub umiarkowaną pewność do większości wyników, a dalsze badania mogą zmienić nasze wnioski. Na zmniejszenie naszego zaufania do wyników badań miały wpływ trzy główne czynniki. Po pierwsze, osoby biorące udział w badaniach reagowały na interwencję w sposób zróżnicowany. Po drugie, niektóre badania przeprowadzono na bardzo małej liczbie osób, a w przypadku niektórych wyników było zbyt mało badań, aby móc wyciągnąć wiarygodne wnioski. Wreszcie, osoby biorące udział w badaniu były świadome, jaką interwencję terapeutyczną otrzymują.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Dane są aktualne na dzień 13 października 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Leki (takie jak melatonina, hormon wzrostu, środki pobudzające mózg [stymulanty], atorwastatyna lub leki regulujące stężenie dopaminy i serotoniny) prawdopodobnie zmniejszają uczucie zmęczenia u pacjentów po urazowym uszkodzeniu mózgu.

• Inne metody leczenia, takie jak terapia rozmową, stymulacja sensoryczna i poradnictwo, mogą zmniejszyć nasilenie objawów zmęczenia u pacjentów po urazowym uszkodzeniu mózgu.

• W przyszłych badaniach należy uwzględnić większą liczbę osób, w tym dzieci i młodzież. Należy też zbadać różne metody leczenia w różnych warunkach, a także stopień ciężkości urazów mózgu i ich przyczyny.

Czym jest urazowe uszkodzenie mózgu?

Urazowe uszkodzenie mózgu to uszkodzenie mózgu spowodowane przypadkowym stłuczeniem lub celowym uderzeniem w głowę. Uraz może być wynikiem wypadku drogowego, upadku, napaści, kontuzji sportowej lub wybuchu. Osoby z urazowym uszkodzeniem mózgu mogą odczuwać ból głowy, mieć problemy z pamięcią oraz trudności ze snem i poruszaniem się. Mogą również odczuwać zmęczenie, które definiuje się jako przytłaczające uczucie wyczerpania niezwiązane z wcześniejszym wysiłkiem, które zazwyczaj nie ustępuje po odpoczynku. Utrudnia ono tym osobom skupienie się i wykonywanie codziennych czynności, co wpływa na jakość ich życia.

Jak leczy się zmęczenie po urazowym uszkodzeniu mózgu?

Metody leczenia zmęczenia są zróżnicowane, ponieważ jego przyczyny i objawy mogą być bardzo różne. Leczenie obejmuje stosowanie leków pobudzających lub chroniących mózg, a także hormonów i leków przeciwdepresyjnych, które pomagają w zasypianiu i poprawiają nastrój. Metody leczenia niefarmakologicznego obejmują poradnictwo, edukację, terapię behawioralną oraz aktywność fizyczną.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy przede wszystkim sprawdzić, czy różne metody leczenia zmniejszają uczucie zmęczenia u osób z urazowym uszkodzeniem mózgu. Interesował nas także wpływ tych metod leczenia na nastrój, pamięć lub koncentrację, jakość życia oraz uczucie senności.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których uczestnicy byli losowo przydzielani do grupy otrzymującej leczenie przeciw zmęczeniu, do grupy otrzymującej standardową opiekę (czyli bez konkretnego leczenia przeciw zmęczeniu) lub do grupy otrzymującej pozorowane leczenie, czyli placebo. Przeanalizowaliśmy również badania, w których porównano różne metody leczenia. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych na podstawie aspektów takich jak metody badawcze i wielkość badań.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 40 badań obejmujących 3518 dorosłych i dzieci cierpiących na urazowe uszkodzenie mózgu. Badania przeprowadzono w 12 krajach, głównie o wysokich dochodach, w Europie, Ameryce Północnej i Oceanii. Badania te przeprowadzono w różnych placówkach, w tym w ośrodkach medycznych, klinikach rehabilitacyjnych, bazach wojskowych, ośrodkach badań klinicznych oraz szpitalach.

Główne wynikiZmęczenie

• Leki prawdopodobnie zmniejszają uczucie zmęczenia po urazowym uszkodzeniu mózgu (8 badań, 395 osób). Wśród leków stosowanych w tych badaniach, znalazły się: melatonina, hormon wzrostu, środki pobudzające ośrodkowy układ nerwowy (psychostymulanty), statyny oraz leki regulujące stężenie dopaminy.

• Inne metody leczenia (bez stosowania leków) mogą zmniejszać uczucie zmęczenia po urazowym uszkodzeniu mózgu (31 badań, 2203 osoby). Metody leczenia obejmowały: terapię poznawczo-behawioralną, trening wspomagany technologicznie, trening umiejętności funkcjonalnych, stymulację sensoryczną, stymulację elektryczną/magnetyczną, akupresurę, poradnictwo, terapię akceptacji i zaangażowania, zindywidualizowaną terapię zajęciową, terapię rehabilitacyjną ukierunkowaną na radzenie sobie z objawami poznawczymi, ćwiczenia aerobowe, zlecone ćwiczenia o niewielkiej intensywności, ćwiczenia w określonym miejscu, rehabilitację układu przedsionkowego, wizyty kontrolne oraz terapie wielokomponentowe.

• W przypadku terapii farmakologicznych odnotowano pewne działania niepożądane (niechciane lub szkodliwe), które dotyczyły konkretnych badań. W przypadku innych metod leczenia (bez stosowania leków) często nie zgłaszano działań niepożądanych.

Objawy związane ze zmęczeniem

• Leki mogą mieć niewielki lub żaden wpływ na depresję, lęk, szybkość przetwarzania informacji, jakość życia i uczucie senności w ciągu dnia (21 badań, 1016 osób).

• Spośród metod leczenia niefarmakologicznego jedynie terapia poznawcza przyniosła zauważalne efekty; może ona zmniejszać nasilenie lęku (2 badania, 57 osób).

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Nasze zaufanie do danych naukowych jest ograniczone ze względu na niewielką liczbę osób biorących udział w poszczególnych badaniach oraz różnice w warunkach, metodach leczenia, wieku uczestników, a także w stopniu ciężkości i przyczynach urazów mózgu.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Przeanalizowano badania opublikowane do 12 lutego 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Aktywność fizyczna może być umiarkowanie skuteczna w łagodzeniu objawów depresji w porównaniu z niestosowaniem terapii.

• Dane naukowe wskazują, że istnieje niewielka lub żadna różnica pod względem skuteczności w łagodzeniu objawów depresji między aktywnością fizyczną i terapią psychologiczną lub lekami przeciwdepresyjnymi, jednak wniosek ten opiera się na kilku niewielkich badaniach.

• Oceniano w nich wyniki pod koniec leczenia. W większości z nich nie obserwowano uczestników długoterminowo.

• Niepożądane skutki aktywności fizycznej występowały rzadko i dotyczyły jedynie niewielkiej liczby uczestników.

Czym jest depresja?

Depresja to powszechna choroba, która dotyka ponad 100 milionów osób na świecie. Depresja może znacząco wpływać na zdrowie fizyczne oraz obniżać jakość życia chorych.

Jak leczy się depresję?

W świetle badań w leczeniu depresji skuteczne może być zarówno leczenie farmakologiczne (przyjmowanie leków przeciwdepresyjnych), jak i terapie psychologiczne (tj. leczenie oparte na rozmowie, które ma na celu zmianę pewnych zachowań, sposobu myślenia lub radzenia sobie z emocjami). Niemniej wiele osób preferuje korzystanie z alternatywnych rozwiązań. Niektóre wytyczne wskazują, że aktywność fizyczna może służyć jako alternatywna forma leczenia.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy ćwiczenia fizyczne łagodzą objawy choroby i poprawiają jakość życia osób cierpiących na depresję, a także porównać ćwiczenia fizyczne z farmakoterapią, terapią psychologiczną i alternatywnymi metodami leczenia. Chcieliśmy również dowiedzieć się, czy ćwiczenia fizyczne wiążą się z jakimiś niepożądanymi skutkami i czy są warte swojej ceny. Poniższy przegląd stanowi aktualizację przeglądu opublikowanego w 2013 r.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy badań z randomizacją (tj. badań, w których uczestnicy są losowo przydzielani do jednej z grup leczenia), w których oceniano skuteczność aktywności fizycznej w leczeniu depresji u dorosłych (w wieku 18 lat oraz starszych). W naszej analizie wykorzystaliśmy badania, w których aktywność fizyczną porównywano z inną formą aktywnego leczenia (np. lekami lub terapią psychologiczną) albo z inną interwencją nieaktywną (np. niestosowaniem leczenia, umieszczeniem na liście oczekujących na leczenie lub podaniem placebo – pozorowanej formy terapii, która sprawia wrażenie prawdziwego leczenia). Takie badania musiały obejmować dorosłych z rozpoznaną depresją, a wykonywana w ramach badań aktywność fizyczna musiała pasować do naszej definicji aktywności fizycznej.

Opisaliśmy, oceniliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań. Oceniliśmy nasze zaufanie co do wiarygodności wyników, opierając się na czynnikach takich jak wykorzystane metody badawcze i liczba uczestników. Przeszukaliśmy medyczne bazy danych w poszukiwaniu badań opublikowanych do listopada 2023 r.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 73 badania z udziałem co najmniej 4985 dorosłych z depresją. Niektóre badania obciążone były dużym ryzykiem błędy systematycznego, co obniżyło nasze zaufanie co do wyników.

Aktywność fizyczna może wiązać się ze zmniejszeniem nasilenia objawów depresji w porównaniu z niestosowaniem terapii, niemniej dane co do skutków długoterminowych są niepewne.

Istnieje prawdopodobnie niewielka lub żadna różnica pod względem nasilenia objawów depresji między osobami podejmującymi aktywność fizyczną oraz osobami podejmującymi terapię psychologiczną. Istnieje niewielka lub żadna różnica co do nasilenia objawów depresji między osobami podejmującymi aktywność fizyczną oraz osobami przyjmującymi leki przeciwdepresyjne.

Nie wydaje się, aby istniała różnica między różnymi interwencjami pod względem ich akceptowalności jako metody leczenia, wyrażonej liczbą uczestników, którzy ukończyli badania.

Korzyści płynące z aktywności fizycznej, które mają wpływ na jakość życia – w porównaniu z niestosowaniem terapii, terapią psychologiczną lub leczeniem farmakologicznym – są niespójne i niepewne.

Zdarzenia niepożądane spowodowane aktywnością fizyczną występowały rzadko. Niewielka grupa uczestników, u których takie zdarzenia wystąpiły, zwykle zgłaszała problemy z mięśniami i stawami lub nasilenie depresji.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Wiele badań obejmowało dosyć małe grupy osób oraz było obciążone dużym ryzykiem błędu systematycznego ze względu na wykorzystane metody badawcze. Dodatkowo w większości badań oceniano jedynie skutki aktywności fizycznej w perspektywie krótkoterminowej. Powyższe czynniki ograniczają nasze zaufanie do wyników tego przeglądu. W przyszłych badaniach należy skupić się na poprawie ich jakości, ustaleniu, które cechy ćwiczeń są skuteczne w przypadku różnych osób, oraz zapewnieniu, że w badaniach będą uczestniczyć różne grupy osób, aby można było uwzględnić kwestie równości w dostępie do ochrony zdrowia.

Najważniejsze informacje

• Suplementacja żelaza u dzieci nie zwiększa ryzyka zachorowania na malarię, jeśli dostępne są metody zapobiegania malarii oraz jej leczenie.

• Suplementacja żelaza może nieznacznie zwiększać ryzyko wystąpienia choroby na obszarach, na których nie ma służb zajmujących się zapobieganiem malarii i jej leczeniem, ale zwiększenie ryzyka jest niewielkie.

• Aby lepiej zrozumieć, które grupy dzieci odnoszą największe korzyści, sprawdzić czy kwas foliowy wpływa na działanie żelaza oraz dowiedzieć się jak bezpiecznie podawać żelazo w miejscach z ograniczeniami w profilaktyce i leczeniu malarii, potrzebne są dalsze badania.

Czym są anemia i malaria?

Anemia to stan, w którym organizm nie ma wystarczającej liczby zdrowych czerwonych krwinek, które transportują tlen do tkanek. Często wynika z niedoboru żelaza w diecie, co prowadzi do objawów takich jak uczucie zmęczenia, osłabienie oraz opóźniony wzrost i rozwój u dzieci.

Malaria to poważna choroba wywoływana przez pasożyty przeniesione na ludzi przez zakażone komary. Występuje często w wielu rejonach tropikalnych i subtropikalnych. Wiąże się z objawami, takimi jak: gorączka, dreszcze i dolegliwości podobne do grypy, a bez szybkiego leczenia choroba może zagrażać życiu.

Na obszarach, na których malaria ma charakter endemiczny, co oznacza, że ​​jest stale obecna i pojawia się ze stosunkowo stałą i przewidywalną częstością przez cały rok, pojawiły się obawy, że podawanie dzieciom suplementów żelaza może zwiększać ryzyko zachorowania na malarię. Dzieje się tak dlatego, że pasożyt wywołujący malarię potrzebuje żelaza do wzrostu, więc większe stężenie żelaza we krwi mogłoby potencjalnie sprzyjać rozwojowi choroby. Niedokrwistość może osłabiać jednak układ odpornościowy, przez co dzieci stają się bardziej podatne na zakażenia, w tym malarię.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ustalić, czy podawanie suplementów żelaza dzieciom mieszkającym na obszarach, gdzie malaria jest powszechna, jest bezpieczne i skuteczne. W szczególności chcieliśmy sprawdzić, czy podawanie żelaza wpływa na ryzyko:

• wystąpienia malarii klinicznej (czyli gorączki z obecnością pasożytów malarii we krwi);

• wystąpienia ciężkiej malarii (groźniejszej postaci choroby, która może powodować śpiączkę, ciężką niedokrwistość lub niewydolność narządów);

• zgonu; oraz

• hospitalizacji lub wizyt w placówkach ochrony zdrowia.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań dotyczących podawania suplementów żelaza (z kwasem foliowym lub bez) dzieciom poniżej 18. roku życia mieszkającym na obszarach o dużej transmisji malarii. Uwzględniliśmy wszystkie badania z poprzedniej wersji przeglądu z 2016 roku oraz nowe badania zidentyfikowane później. Do analizy włączyliśmy badania, w których suplementację żelaza porównywano z placebo (tabletką bez substancji czynnej) albo z niestosowaniem leczenia. Wzięliśmy także pod uwagę badania, w których żelazo podawano razem z lekami przeciwmalarycznymi.

Znaleźliśmy 40 badań obejmujących 33 785 dzieci. Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do tych wyników na podstawie metody prowadzenia badań i liczby uczestników.

Czego się dowiedzieliśmy?

• Suplementacja żelaza powoduje niewielką lub żadną różnicę pod względem częstości występowania malarii klinicznej; nieznacznie zmniejsza ryzyko ciężkiej malarii; oraz może mieć niewielki lub żaden wpływ różnicę w liczbie zgonów, hospitalizacji i wizyt w placówkach ochrony zdrowia.

• Żelazo podawane razem z kwasem foliowym może powodować niewielką lub żadną różnicę w częstości występowania ciężkiej malarii, zgonów i hospitalizacji.

• Na obszarach, gdzie dostępne są dobre działania zapobiegające malarii (takie jak moskitiery, opryski ograniczające liczbę komarów) oraz dostęp do diagnostyki i leczenia, suplementacja żelaza może zmniejszać ryzyko wystąpienia malarii klinicznej. Natomiast w miejscach, gdzie takie działania nie są dostępne, suplementacja żelaza może zwiększać ryzyko malarii klinicznej.

• Podawanie żelaza połączone z profilaktyką przeciwmalaryczną znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia malarii klinicznej; może nie zmniejszać ryzyka zgonu; oraz prawdopodobnie zmniejsza liczbę hospitalizacji i wizyt w placówkach ochrony zdrowia.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Nasze zaufanie do wyników badań było zróżnicowane. Jesteśmy pewni, że doustna suplementacja żelaza nie zwiększa ryzyka wystąpienia klinicznej lub ciężkiej malarii. W przypadkach, gdy nasze zaufanie było ograniczone, badania nie zawierały szczegółowych informacji o sposobie ich przeprowadzenia, przez co trudniej ocenić wiarygodność wyników. Na obszarach pozbawionych działań zapobiegających malarii i odpowiedniego leczenia dowody są mniej pewne, ponieważ opierają się głównie na wynikach jednego dużego badania. Podsumowując, mamy ograniczone informacje na temat skutków łącznego stosowania żelaza i kwasu foliowego.

Jak aktualne są te dane naukowe?

Dane naukowe są aktualne na dzień 20 maja 2025 r.

Najważniejsze informacje

• Znaleźliśmy bardzo ograniczone dane dotyczące tego, w jaki sposób ustalenia finansowe wpływają na dostęp do usług rehabilitacyjnych. W jednym badaniu przeprowadzonym w Chinach oceniono wpływ zakresu ubezpieczenia zdrowotnego na wyniki rehabilitacji. • Należy pilnie przeprowadzić więcej badań w celu ustalenia, jakie rozwiązania z zakresu finansowania usług rehabilitacyjnych przynoszą najlepsze i najbardziej sprawiedliwe społecznie efekty.

Czym są rozwiązania w zakresie finansowania?

Rozwiązania w zakresie finansowania to metody, za pomocą których systemy ochrony zdrowia zarządzają swoimi finansami w celu zapewnienia leczenia. Obejmują one sposoby gromadzenia środków (np. poprzez podatki lub składki ubezpieczeniowe), strukturę systemów ubezpieczeniowych, sposoby opłacania usług (np. przez wypłatę świadczeń rehabilitacyjnych albo zwrot poniesionych kosztów), a także kwestię tego, czy stosowane są zachęty czy też kary finansowe mające wpłynąć na zachowanie pacjentów lub świadczeniodawców.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ustalić, co aktualne badania naukowe mówią o rozwiązaniach w zakresie finansowania rehabilitacji. Konkretnie chcieliśmy dowiedzieć się, w jaki sposób różne modele finansowania i systemy płatności wpływają na dostępność, jakość oraz wykorzystanie usług rehabilitacyjnych na całym świecie.

Co zrobiliśmy?

Poszukiwaliśmy przeglądów systematycznych, opublikowanych między 2015 a 2024 rokiem, w których analizowano rozwiązania w zakresie finansowania rehabilitacji.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 2 odpowiednie, niezwiązane z Cochrane przeglądy systematyczne. Jeden z nich wykluczono z naszej analizy ze względu na niską jakość metodologiczną. Do drugiego włączono 18 badań pierwotnych, spośród których tylko jedno skupiało się na rehabilitacji. We wspomnianym przeglądzie systematycznym niezwiązanym z Cochrane na podstawie wyników tego jednego badania (przeprowadzonego w Chinach) stwierdzono, że dzieci z niepełnosprawnością intelektualną objęte ubezpieczeniem zdrowotnym częściej korzystają z usług rehabilitacyjnych niż dzieci nieobjęte ubezpieczeniem.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

Prezentowane dane są bardzo ograniczone i fragmentaryczne. Większość badań nie skupiała się na rehabilitacji. Jedyne badanie zawierające dane bezpośrednio związane z naszym pytaniem przeprowadzono wśród specyficznej populacji jednego kraju (dzieci w wieku od urodzenia do 17 lat). Mamy małe zaufanie co do danych pochodzących z tego badania, ponieważ jego uczestnicy nie zostali losowo przydzieleni do grup z ubezpieczeniem/bez ubezpieczenia. Oznacza to, że różnice między grupami mogą wynikać z czynników innych niż posiadanie lub nieposiadanie ubezpieczenia zdrowotnego.

Nie jesteśmy w stanie ustalić, które rozwiązania sprawdzają się najlepiej w finansowaniu usług rehabilitacyjnych. Potrzebujemy więcej wysokiej jakości badań, zwłaszcza w krajach o niskich i średnich dochodach, w celu wsparcia procesów decyzyjnych i zwiększenia dostępu do rehabilitacji.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Prezentowane dane naukowe są aktualne do listopada 2024 roku.

Najważniejsze informacje

• Terapia manipulacyjna kręgosłupa (SMT; zabieg manualny, podczas którego terapeuta porusza stawami kręgosłupa) może nieznacznie zmniejszyć natężenie bólu i umiarkowanie poprawić funkcjonowanie, w porównaniu z pozorowaną (udawaną) terapią SMT.

• Terapia SMT może w umiarkowanym stopniu zmniejszyć natężenie bólu i znacznie poprawić sprawność w porównaniu z niestosowaniem leczenia.

• W mniej niż połowie badań raportowano działania niepożądane. Pomimo tego, że działania niepożądane, takie jak ból mięśni i przejściowe zwiększenie dolegliwości bólowych występowały często, nie zaobserwowano żadnych poważnych działań niepożądanych związanych z SMT.

Czym jest nieswoisty ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa?

Ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa (tzw. ból krzyża) to powszechna dolegliwość, która ogranicza sprawność fizyczną i stanowi ogromne obciążenie dla społeczeństwa. Często skutkuje obniżeniem jakości życia, nieobecnością w pracy oraz znacznymi kosztami leczenia. Przewlekły ból krzyża definiuje się w tym przypadku jako ból trwający dłużej niż 12 tygodni. Skupiliśmy się na osobach odczuwających ból głównie w odcinku lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa oraz na tych, u których ból promieniuje do pośladków i nóg.

Jak leczy się przewlekły ból odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa?

Terapia manipulacyjna kręgosłupa (SMT) jest częstą metodą leczenia przewlekłego bólu krzyża, stosowaną na całym świecie przez pracowników ochrony zdrowia, w tym chiropraktyków, terapeutów manualnych i osteopatów. SMT to manualna metoda leczenia kręgosłupa, obejmująca zarówno manipulację, jak i mobilizację, której celem jest zmniejszenie natężenia bólu, poprawa sprawności oraz pomoc pacjentom w powrocie do codziennego funkcjonowania. SMT może obejmować wykonywanie delikatnych ruchów i rozciąganie (zwane mobilizacją) lub wykonywanie szybkich, kontrolowanych pchnięć, którym często towarzyszy słyszalny „trzask” (zwany manipulacją), w celu poprawy zakresu ruchomości i zmniejszenia natężenia bólu.

Czego się dowiedzieliśmy?

Chcieliśmy sprawdzić, czy SMT zmniejsza natężenie bólu i poprawia sprawność ruchową u osób z przewlekłym bólem krzyża, a także czy może powodować działania niepożądane. Nie uwzględniliśmy osób z bólem krzyża spowodowanym określoną chorobą, taką jak zakażenie, nowotwór lub złamanie.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których SMT porównywano z:

• udawaną lub pozorowaną SMT;

• niestosowaniem leczenia;

• innymi zachowawczymi metodami leczenia, czyli prostymi, niechirurgicznymi sposobami postępowania, takimi jak ćwiczenia fizyczne.

Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki włączonych badań oraz oceniliśmy nasze zaufanie do danych naukowych na podstawie zastosowanej metodologii oraz wielkości próby. Niniejszy przegląd jest aktualizacją poprzedniego przeglądu opublikowanego w 2011 roku.

Czego się dowiedzieliśmy?

W niniejszym zaktualizowanym przeglądzie zidentyfikowaliśmy 76 badań (opublikowanych w latach 1978–2024) obejmujących 11 866 osób, w których oceniano wpływ stosowania SMT u osób z przewlekłym bólem krzyża. W badaniach uczestniczyły zarówno kobiety, jak i mężczyźni, większość w średnim wieku. Większość badań przeprowadzono w krajach o wysokim dochodzie (53 badania, m.in. w USA i w Wielkiej Brytanii), natomiast 23 badania przeprowadzono w krajach o średnim dochodzie (m.in. w Brazylii i w Indiach). Żadnego badania nie przeprowadzono w krajach o niskim dochodzie.

Główne wyniki: korzyści

Różnica wynosząca 10 punktów w 100-punktowej skali jest uważana za istotną dla pacjentów – może ona świadczyć o zauważalnej poprawie w zakresie nasilenia objawów.

Porównanie terapii SMT z pozorowaną terapią SMT

Natężenie bólu

Osoby poddane terapii SMT oceniły swoje natężenie bólu średnio o 7 punktów lepiej (w skali od 0 do 100) miesiąc po rozpoczęciu terapii SMT, w porównaniu z osobami, które przeszły pozorowaną terapię SMT.

Sprawność

Osoby poddane terapii SMT oceniły swoją sprawność średnio o 8,8 punktu lepiej (w skali od 0 do 100) miesiąc po rozpoczęciu terapii SMT, w porównaniu z osobami, które przeszły pozorowaną terapię SMT.

Porównanie terapii SMT z niestosowaniem leczenia

Natężenie bólu

Osoby poddane terapii SMT oceniły swoje natężenie bólu średnio o 14 punktów lepiej (w skali od 0 do 100) miesiąc po rozpoczęciu terapii SMT, w porównaniu z osobami, które nie otrzymały leczenia.

Sprawność

Osoby poddane terapii SMT oceniły swoją sprawność średnio o 12,9 punktu lepiej (w skali od 0 do 100) miesiąc po rozpoczęciu terapii SMT, w porównaniu z osobami, które nie otrzymały leczenia.

Porównanie terapii SMT z innymi metodami leczenia zachowawczego

Natężenie bólu

Osoby poddane terapii SMT oceniły swoje natężenie bólu średnio o 4,7 punktu lepiej (w skali od 0 do 100) miesiąc po rozpoczęciu terapii SMT, w porównaniu z osobami, które otrzymały inną metodę leczenia zachowawczego.

Sprawność

Osoby poddane terapii SMT oceniły swoją sprawność średnio o 4,9 punktu lepiej (w skali od 0 do 100) miesiąc po rozpoczęciu terapii SMT, w porównaniu z osobami, które otrzymały inną metodę leczenia zachowawczego.

Główne wyniki: działania niepożądane

Tylko w kilku badaniach raportowano działania niepożądane (tj. niechciane lub szkodliwe skutki) SMT. Obejmowały one bolesność mięśni oraz przejściowe zwiększenie natężenia bólu krzyża. Nie zaobserwowano żadnych poważnych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem SMT.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Mamy małe zaufanie do danych naukowych, ponieważ w badaniach zastosowano różne techniki SMT, testowano je w różnym zakresie, a przedstawione wyniki znacznie się różniły. Kilka badań obejmowało niewielką liczbę uczestników, a niektóre z nich przeprowadzono w sposób niewystarczająco rzetelny. W związku z tym efekty SMT mogą być przeszacowane.

Jak aktualny jest przegląd?

Przegląd jest aktualny do 18 października 2024 r.

Najważniejsze informacje

- Liczba nawrotów przepuklin u dzieci jest podobna po operacji otwartej i laparoskopowej (przeprowadzonej techniką dziurki od klucza).

- U dzieci, które przeszły zabieg metodą laparoskopową odnotowano mniej łagodnych powikłań po zabiegu (np. zaburzeń gojenia się ran lub obrzęków) niż u dzieci, które przeszły operację metodą otwartą.

Czym jest przepuklina pachwinowa?

Przepuklina pachwinowa to guzek lub obrzęk w okolicy pachwiny (między brzuchem a udami), spowodowany przedostaniem się tkanki przez osłabione miejsce w mięśniach. Objawy mogą obejmować wybrzuszenie w okolicy pachwiny, pełny, okrągły brzuch oraz wymioty. W okresie od urodzenia do 15. roku życia przepukliną pachwinową dotkniętych jest około 6,6% chłopców i 0,7% dziewcząt. Jest to jedna z najczęstszych chorób u dzieci, która wymaga leczenia chirurgicznego. Narządy jamy brzusznej (np. jelita) mogą wysunąć się do worka przepuklinowego i istnieje ryzyko ich uwięzienia (tzw. „uwięźnięcia”), co może prowadzić do ich zaciśnięcia. Odsetek przepuklin, które ulegają uwięźnięciu u niemowląt i małych dzieci z przepukliną pachwinową wynosi około 12%. W związku z tym, w przypadku rozpoznania przepukliny we wszystkich przypadkach zaleca się jej operacyjne usunięcie.

Jakie są możliwości leczenia?

Lekarze mogą leczyć przepuklinę za pomocą zabiegu laparoskopowego (wykonywanego przy użyciu kamery i niewielkich narzędzi wprowadzanych przez niewielkie nacięcia w okolicy brzucha) lub zabiegu otwartego (małego nacięcia w pachwinie). Oba mają na celu zamknięcie otworu przepuklinowego i zapobieżenie jego ponownemu pojawieniu się.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy sprawdzić, czy jedna z metod chirurgicznych jest skuteczniejsza od drugiej pod względem zapobiegania nawrotom przepukliny, ograniczania ryzyka powikłań podczas operacji lub po niej oraz zmniejszania natężenia bólu po zabiegu.

Co zrobiliśmy?

Przeszukaliśmy bazy danych w poszukiwaniu badań porównujących zabiegi laparoskopowe i operacje otwarte przepuklin u dzieci. Uwzględniliśmy wyłącznie badania, w których dzieci przydzielono losowo do jednej z 2 grup zabiegów chirurgicznych. Sprawdziliśmy, jak często dochodziło do nawrotów przepuklin, czy podczas operacji lub po niej wystąpiły jakieś komplikacje, jak silny był ból odczuwany przez dzieci oraz jak długo trwała obserwacja po zabiegu.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 12 badań porównujących laparoskopowe i otwarte operacje przepuklin u 1247 dzieci. Wykazano, że w przypadku obu rodzajów operacji odsetek nawrotów, czyli ponownego pojawienia się przepukliny, był podobny. Nie jesteśmy jednak do końca przekonani, czy obraz ten dobrze odzwierciedla rzeczywistość, ponieważ w obu grupach odnotowano jedynie kilka nawrotów. Nie odnotowano żadnych ciężkich powikłań podczas operacji, a żadne dziecko zakwalifikowane do zabiegu laparoskopowego nie musiało mieć wykonanej operacji otwartej (nie jesteśmy jednak do końca przekonani co do tych wyników, ponieważ nie odnotowano żadnych zdarzeń, które można by uwzględnić). U dzieci, które przeszły zabieg laparoskopowy odnotowano mniej łagodnych powikłań (np. zaburzeń gojenia się rany lub obrzęków) w porównaniu z dziećmi, które przeszły operację metodą otwartą. Podczas krótkiej obserwacji nasilenia bólu po zabiegu nie stwierdziliśmy wyraźnej różnicy między tymi dwiema metodami (jednak jesteśmy bardzo niepewni tego wyniku). W żadnym badaniu nie analizowano długotrwałego bólu.

Jakie są ograniczenia przedstawionych danych naukowych?

W niektórych badaniach nie podano jasno, w jaki sposób wybrano dzieci ani w jaki sposób prowadzono obserwację. Natężenie bólu i występowanie powikłań nie zawsze mierzono w ten sam sposób. W większości badań okres obserwacji był krótki, a w żadnym z nich nie raportowano bólu trwającego dłużej niż kilka tygodni. Ogólnie rzecz biorąc, istnieje niewiele badań porównujących zabiegi laparoskopowe i operacje otwarte przepuklin u dzieci. W związku z tym konieczne są dalsze badania, aby wyciągnąć bardziej wiarygodne wnioski.

Co to oznacza?

Zarówno zabieg laparoskopowy, jak i operacja otwarta, mogą wykazywać podobne korzyści i ryzyko powikłań w leczeniu przepuklin pachwinowych u dzieci. Chirurgia laparoskopowa może skutkować mniejszą liczbą drobnych powikłań pooperacyjnych. Potrzebne są dalsze badania wysokiej jakości, które pomogą nam zrozumieć długoterminowe skutki i porównać obie metody w dłuższym okresie czasu.

Jak aktualne są prezentowane dane naukowe?

Ostatni przegląd literatury przeprowadziliśmy w czerwcu 2025 roku.

Najważniejsze informacje

• Post przerywany, w porównaniu z tradycyjnymi poradami dietetycznymi (jak np. ograniczanie kaloryczności czy zróżnicowana dieta) ma niewielki lub żaden wpływ na zmniejszenie masy ciała i jakość życia u dorosłych z nadwagą lub otyłością. Jesteśmy mniej pewni wyników dotyczących działań niepożądanych.

• W porównaniu z nieudzielaniem porad dietetycznych i wpisaniem na listę oczekujących na interwencję, post przerywany ma niewielki lub żaden wpływ na zmniejszenie masy ciała. Jesteśmy mniej pewni danych dotyczących jakości życia i działań niepożądanych, takich jak uczucie zmęczenia, ból głowy czy nudności.

• W żadnym z uwzględnionych badań nie raportowano informacji na temat zadowolenia uczestników z tej metody, stężenia cukru we krwi czy wyników dotyczących innych problemów zdrowotnych. Potrzebujemy dalszych badań, aby to przeanalizować.

Czym jest otyłość i jak post przerywany mógłby pomóc?

Otyłość jest poważną chorobą, która charakteryzuje się obecnością dużej ilości tkanki tłuszczowej, co może prowadzić do różnych powikłań oraz groźnych chorób (np. cukrzycy typu 2) i zgonu. Liczba osób otyłych na całym świecie zwiększa się, a to z kolei zwiększa obciążenie systemów ochrony zdrowia. Najlepszym sposobem na zmniejszenie ryzyka zdrowotnego i skutków społecznych związanych z nadwagą i otyłością pozostaje redukcja masy ciała. Do tradycyjnych porad dietetycznych zalicza się zmniejszenie kaloryczności posiłków, zmianę nawyków żywieniowych na zdrowsze i spożywanie białka, węglowodanów i tłuszczu w różnych proporcjach. Post przerywany jest stosunkowo nową metodą odchudzania. Polega ona na tym, że ludzie przez pewien czas jedzą mało bądź wcale (post), a następnie jedzą normalnie. Istnieją różne rodzaje postu przerywanego, takie jak jedzenie w określonych godzinach (jedzenie ograniczone czasowo), post w określone dni tygodnia (post całodniowy) lub przeplatanie dni normalnego jedzenia z dniami, kiedy je się bardzo mało (post naprzemienny). Stosowanie postu przerywanego może przyczynić się do ogólnej poprawy stanu zdrowia poprzez korzystne zmiany w funkcjonowaniu organizmu, jednak może również prowadzić do działań niepożądanych, takich jak uczucie zmęczenia, ból głowy czy nudności.

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy się dowiedzieć, czy post przerywany pomaga schudnąć dorosłym z nadwagą lub otyłością skuteczniej niż tradycyjne porady dietetyczne. Dodatkowo chcieliśmy zbadać, jak wpływa na jakość życia, stężenie cukru i lipidów we krwi, oraz czy jego stosowanie powoduje działania niepożądane.

Co zrobiliśmy?

Szukaliśmy badań, w których osoby powyżej 18. roku życia z nadwagą lub otyłością przydzielono losowo do grupy, w której stosowano post przerywany albo do grupy, w której zapewniano tradycyjne porady dietetyczne, nie stosowano leczenia lub wpisywano na listę oczekujących na leczenie. Osoby na liście oczekujących mają ustalony termin leczenia, ale nie zaczynają go od razu; w badaniach porównuje się je z osobami, które rozpoczęły leczenie natychmiast. Uwzględniliśmy badania, w których brały udział osoby z rozpoznanymi chorobami towarzyszącymi otyłości, takimi jak cukrzyca czy choroby nerek, oraz osoby bez takich chorób.

Czego się dowiedzieliśmy?

Znaleźliśmy 22 badania obejmujące 1995 osób, które leczono w domach lub w środowiskach pozaszpitalnych. Przeprowadzono je w Europie, Ameryce Północnej, Chinach, Australii i Ameryce Południowej.

W porównaniu z tradycyjnymi poradami dietetycznymi , post przerywany może przynosić niewielką lub żadną różnicę pod względem zmniejszenia masy ciała w porównaniu z wartością wyjściową (21 badań, 1430 osób), a także pod względem jakości życia (3 badania, 106 osób). Nie jesteśmy pewni wpływu stosowania postu przerywanego na odsetek pacjentów osiągających zmniejszenie masy ciała o 5% (4 badania, 472 osoby) oraz na częstość występowania działań niepożądanych (7 badań, 619 osób).

W porównaniu z niestosowaniem leczenia lub wpisaniem na listę oczekujących na leczenie , stosowanie postu przerywanego prawdopodobnie ma niewielki lub żaden wpływ na zmniejszenie masy ciała (6 badań, 427 osób). Nie jesteśmy pewni jego wpływu na jakość życia (1 badanie, 60 osób) oraz na częstość występowania działań niepożądanych (2 badania, 189 osób).

W żadnym z uwzględnionych badań nie raportowano informacji na temat zadowolenia ze stosowania postu przerywanego, stężenia cukru we krwi oraz ogólnych wyników dotyczących innych problemów zdrowotnych.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Mamy umiarkowaną pewność co do wyników dotyczących zmniejszenia masy ciała dla porównania postu przerywanego z niestosowaniem leczenia. Jednak nasza pewność co do pozostałych analizowanych kwestii jest niska lub bardzo niska, ponieważ w większości uwzględnionych badań nie zastosowano rzetelnych metod, próba badawcza była mała i prezentowane wyniki były niejednoznaczne.

Na ile aktualne są powyższe dane?

Dane są aktualne na dzień 5 listopada 2024 r.